ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ Από την άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964) Δ' Μέρος (1912 ως σήμερα (1964))

ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ

Από την  άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964)*

Μελέτη του Κ.Δ .Σωτηρίου που δημοσιεύτηκε

 στο «Νεοελληνικό Λεξικό» Ελευθερουδάκη

Εδώ δημοσιεύεται το χειρόγραφο κείμενο

*Η μελέτη είναι αρκετά μεγάλη  και γι αυτό θα ολοκληρωθεί δε τέσσερεις συνεχόμενες αναρτήσεις.

Α’ Μέρος –Από την άλωση της Πόλης μέχρι τον Όθωνα -  http://arxeiokdsotiriou.blogspot.gr/2015/03/1964.html

Β’ Μέρος – «1832 -1889»-http://arxeiokdsotiriou.blogspot.gr/2015/03/1964_1.html

Γ’ Μέρος – «1889-1912»- http://arxeiokdsotiriou.blogspot.gr/2015/03/1964-1889-1912.html

Δ’ Μέρος – «1912-μέχρι σήμερα (1964)»

                                                          

Δ’ Μέρος

Τρίτη περίοδος (1912 ως σήμερα)

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Δ Μέρος (1912-1964)
Λήψη pdf: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ -Δ' Μέρος (1912-1964)

Και στην τρίτη περίοδο αντιπαλαίουν και οι τρείς γλωσσοεκπαιδευτικές παρατάξεις. Τρείς φορές από το 1912 ως το 1925 υπερίσχυσε η προοδευτική παράταξη μα το έργο της και τις τρείς φορές το γκρέμισε η αντίδραση. Για λίγο καιρό (1927-1934) επικράτησε η δεύτερη, η συμβιβαστική παράταξη. Έργο της η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929. Μα μέσα στις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες,  που δημιουργήθηκαν με το πολιτικοστρατιωτικό κίνημα του 1935 και τη φασιστική διχτατορία του Μεταξά, και κατόπιν με τη χιτλερική κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο, πήρε την εξουσία στα χέρια της η αντιδραστική δεξιά, κυριάρχησε και πάλι απόλυτα από το 1934 ως το 1964 η αντιδραστική γλωσσοεκπαιδευτική παράταξη και ο λαός εξακολούθησε να μένει βυθισμένος στην εξαθλίωση και στο πνευματικό σκοτάδι. Ας παρακολουθήσουμε τη γλωσσοεκπαιδευτική διαμάχη μέσα στα πενήντα αυτά χρόνια (1912-1964). Πολλά διδάγματα θα αποκομίσουμε και – το σπουδαιότερο – θα κατανοήσουμε και θα εχτιμήσουμε σωστά τη σημερινή κατάσταση της παιδείας.

Α! Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος

Το σπουδαιότερο παιδαγωγικό και αγωνιστικό κέντρο των δημοτικιστών για την προοδευτική γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση είναι ο Εκπαιδευτικός Όμιλος. Ιδρύθηκε το Νοέμβριο του 1909, λίγους μήνες έπειτα από το στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί. Ιδρυτές του προοδευτικοί αστοί παιδαγωγοί, επιστήμονες, λογοτέχνες και πολιτευτές. Σκοπός του: η προοδευτική αστική γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος αγωνίστηκε να συγχρονιστεί η παιδεία και στο περιεχόμενό της σύμφωνα με τις πνευματικές και υλικές ανάγκες του ελληνικού λαού, και στις μέθοδες, σύμφωνα με τα πορίσματα της παιδαγωγικής και της ψυχολογίας. Και αγωνίστηκε ακόμη πιο σκληρά για να καθιερωθεί η δημοτική γλώσσα στην παιδεία και γενικά στο γραφτό λόγο σε όλα τα είδη του. Για να διαφωτίσει το λαό και ιδιαίτερα τους εκπαιδευτικούς, εκτός από τις διαλέξεις και τις εβδομαδιάτικες συγκεντρώσεις, που οργάνωνε, άρχισε από το 1911 να εκδίδει το τριμηνιαίο όργανό του, το «Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου».

Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος στα πρώτα δεκαεφτά χρόνια της ζωής του –ως τη διάσπασή του – είναι σωματείο καθαρά αστικό. Στις επάλξεις του αγωνίστηκαν μαχητές με πίστη και αφοσίωση. Ηγετικά στελέχη για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση  στα πρώτα δέκα χρόνια, ο αναμορφωτής και ακατάβλητος αγωνιστής στο πλευρό του λαού Δημήτρης Γληνός, ο παιδαγωγός Αλέκος Δελμούζος και ο γλωσσολόγος Μανώλης Τριανταφυλλίδης.

Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος από τα πρώτα του βήματα γίνεται το κέντρο, του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Από κει μέσα αναβλύζει 30 και πάνω χρόνια η προοδευτική γλωσσοεκπαιδευτική κίνηση στην Ελλάδα. Η εκπαιδευτική δράση του Ομίλου αρχίζει από τα πρώτα του βήματα.

Β! Τέσσερεις προσπάθειες για προοδευτική αστικοδημοκρατική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση

Στα πρώτα δεκαπέντε χρόνια της ζωής του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τέσσερεις φορές προσπάθησε η προοδευτική δημοτικιστική γλωσσοεκπαιδευτική παράταξη να εφαρμόσει το εκπαιδευτικό της πρόγραμμα. Μα και τις τέσσερεις φορές το έργο της το γκρέμισε η αντίδραση.

α! Πρώτη προσπάθεια τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του Υπουργού της Παιδείας Γιάννη Τσιριμώκου στα 1913. Η πανίσχυρη Κυβέρνηση Βενιζέλου είχε υποσχεθεί με το στόμα του αρχηγού της να ανορθώσει και την παιδεία. Ο τότε Υπουργός της Παιδείας Τσιριμώκος φιλοδοξεί να γίνει ο μεταρρυθμιστής της. Καλεί σύμβουλο και συνεργάτη το Γληνό και  του αναθέτει τελικά να συντάξει τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια. Ο Γληνός, νεότατος τότε, δίνει την αρχική μορφή στα νομοσχέδια, και γράφει την πολυσέλιδη γενική εισήγηση, πλούσια για την εποχή εκείνη και σοβαρή επιστημονική μελέτη, όπου με την κριτική του ανασκόπηση και την κοινωνιολογική του ανάλυση, παρουσιάζει ανάγλυφες τις βασικές αδυναμίες και ελλείψεις της παιδείας, και τα θλιβερά για το λαό και τη νεολαία αποτελέσματά της στη χώρα μας.

Οι δημοτικιστές του Εκπαιδευτικού Ομίλου πιστεύανε στην προοδευτική εξόρμηση της αστικής τάξης. Πιστεύανε δηλαδή, πως η αστική τάξη, αφού με το κίνημα στο Γουδί, το 1909, λυτρώθηκε από τα ντόπια φεουδαρχικά στοιχεία, τα «παλαιοκομματικά» όπως τα ονομάζανε, τώρα που πήρε την εξουσία θα πραγματοποιούσε την αστική δημοκρατική αλλαγή. Άμεση συνέπεια από την πίστη των δημοτικιστών στην προοδευτικότητα της αστικής τάξης, είναι η συνειδητή και επίμονη προσπάθειά τους να πραγματοποιηθεί η προοδευτική αστική γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση από την αστική τάξη. Επάνω σ’ αυτό το κοινωνικό βάθρο στηρίζεται η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση με τα νομοσχέδια του 1913.

Σημαντική η προσπάθεια μα τα εκπαιδευτικά αυτά νομοσχέδια για την εκπαιδευτική αναγέννηση. Τέσσερεις είναι οι σπουδαιότερες βασικές θέσεις – και οι τέσσερεις προοδευτικές για την εποχή εκείνη – και τέσσερα τα αντίστοιχα αιτήματα:

1. Το τετράχρονο – τότε – δημοτικό σχολείο, ολότελα παραμελημένο, δεν εξυπηρετεί το λαό. Ο αναλφαβητισμός και η αγραμματοσύνη θριαμβεύουνε. Το δημοτικό σχολείο, για να ανταποκριθεί στον προορισμό του, πρέπει να γίνει εξάχρονο, υποχρεωτικό και ενιαίο για όλα τα ελληνόπουλα, με συγχρονισμένο για τις ανάγκες του λαού πρόγραμμα.

2. Βαθειά πληγή στην παιδεία μας ο ψευτοκλασικισμός με τη μοιρολατρική προγονοπληξία. Η παιδεία πρέπει να γίνει αληθινά και γόνιμα ανθρωπιστική, να καλλιεργεί δηλαδή το γνήσιο ανθρωπισμό, με βάση το αρχαίο κλασικό πνεύμα και με μέθοδο το δημιουργικό ιστορισμό.

3. Η μέση παιδεία μονόπλευρη με μοναδικό τύπο σχολείου το τετράχρονο ψευτοκλασικό γυμνάσιο και την προβαθμίδα του το τρίχρονο Ελληνικό σχολείο, δεν εξυπηρετεί τη μεσαία αστική τάξη. Ανάγκη η μέση παιδεία, βασισμένη, στο εξάχρονο δημοτικό σχολείο, εξάχρονη και αυτή, να γίνει πολύπλευρη και να διακλαδιστεί στα τέσσερα τελευταία χρόνια.

4. Εξαθλιωμένος και ακατάρτιστος για το έργο του ο λειτουργός της παιδείας. Εθνική ανάγκη να υψωθεί κοινωνικά, να καταρτιστεί επιστημονικά και αποχτήσει την απαραίτητη παιδαγωγική μόρφωση για το μεγάλο του έργο.

Η πρώτη αυτή προσπάθεια ναυάγησε. Ο πανίσχυρος Πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, όπως πριν από δύο χρόνια είχε υποχωρήσει και ψηφίστηκε το ειδικό για την καθαρεύουσα άρθρο στο Σύνταγμα, υποχώρησε και τώρα μπροστά στην αντίδραση και εγκατέλειψε τα προοδευτικά αυτά νομοσχέδια «δι ευθετώτερον χρόνον». Η αστική τάξη, αφού με το κίνημα στο Γουδί πήρε την εξουσία, πριν προφτάσει να κάνει μερικά προοδευτικά βήματα,  συμβιβάζεται και πάλι με τα φεουδαρχικά, τα «παλαιοκομματικά» στοιχεία και γίνεται σε μεγάλη πλειοψηφία, συντηρητική. Δε τόλμησε να προχωρήσει στην αστική γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που τόσο και την ίδια θα εξυπηρετούσε. Φοβήθηκε το φωτισμό του λαού.

β! Η δεύτερη προσπάθεια έγινε πέντε χρόνια αργότερα στα 1917. Ο Βενιζέλος βρισκότανε τότε στην επαναστατική του ορμή με το κίνημα, που οργάνωσε στα 1916 στη Θεσσαλονίκη, υιοθέτησε τώρα το πρόγραμμα του Εκπαιδευτικού Ομίλου και πήρε για να το εφαρμόσει συνεργάτη του το Δημήτρη Γληνό. Γίνεται τότε το πρώτο σημαντικό βήμα. Με το νομοθετικό Διάταγμα 2585 στις 11 του Μάη του 1917 καθιερώνεται η ζωντανή γλώσσα, η δημοτική στις 4 τάξεις του τετράχρονου δημοτικού σχολείου. Με τη δημοτική λυτρώνονται τα παιδιά από το βραχνά της καθαρεύουσας και φυσάει «ο ζωογόνος αέρας εις την πενιχράν και ομιχλώδη ατμόσφαιραν του σχολείου» για να εισορμήσει το  φως και η ζωή. Μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα γράφονται με την καθοδήγηση του Γληνού τα «νέα Αναγνωστικά». Καινούργιος ήλιος ανατέλλει. Το «νέα Αναγνωστικά» και ιδιαίτερα τα «Ψηλά Βουνά» - αυτό είναι το καλύτερο – διαποτισμένα με προοδευτικό πνεύμα, μιλούνε στην καρδιά των παιδιών και καλλιεργούνε μέσα στη χειροπιαστή ζωή τα ευγενικά συναιστήματα. Έτσι γίνονται τα πρώτα βήματα για να αποχτήσει περιεχόμενο η γλωσσική μεταρρύθμιση. Με τα «νέα Αναγνωστικά» γίνεται στην πράξη το πέρασμα στον εκπαιδευτικό δημοτικισμό.

ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ Από την άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964) - Γ' Μέρος (1889-1912)

ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ

Από την  άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964)*

Μελέτη του Κ.Δ .Σωτηρίου που δημοσιεύτηκε

 στο «Νεοελληνικό Λεξικό» Ελευθερουδάκη

Εδώ δημοσιεύεται το χειρόγραφο κείμενο

*Η μελέτη είναι αρκετά μεγάλη  και γι αυτό θα ολοκληρωθεί ε τέσσερεις συνεχόμενες αναρτήσεις.

Α’ Μέρος –Από την άλωση της Πόλης μέχρι τον Όθωνα-http://arxeiokdsotiriou.blogspot.gr/2015/03/1964.html

Β’ Μέρος – «1832 -1889»-http://arxeiokdsotiriou.blogspot.gr/2015/03/1964_1.html

Γ’ Μέρος – «1889-1912»-

Δ’ Μέρος – «1912-μέχρι σήμερα (1964)»

                                   

                                                          

Γ’ Μέρος

Δεύτερη περίοδος (1889-1912)

ΝΕΟΕΕΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Γ' Μέρος
Λήψη pdf: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Γ' Μέρος (1889-1912)

α! Ποσοτική και ποιοτική ανάπτυξη του Δημοτικισμού. Στην περίοδο τούτη η προοδευτική γλωσσοεκπαιδευτική παράταξη προχωρεί ραγδαία. Παίρνει τώρα το κίνημά της το όνομα «Δημοτικισμός».

Το Έθνος, όπως είδαμε[1], βρίσκεται σε τρομαχτική καθυστέρηση. Η κατάσταση με τη βαθειά οικονομική κρίση γεννάει μεγάλη ανησυχία. Η «Μεγάλη Ιδέα» έχει καταντήσει τυχοδιωχτισμός με το δίσκο της επαιτείας στο χέρι. Οι γειτονικοί βαλκανικοί λαοί ανασυγκροτούνται και η ανησυχία κορυφώνεται έπειτα από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Μέσα σ’ αυτή την πολιτική και εθνικιστική ανησυχία ακούεται το γλωσσικό κήρυγμα του Γιάννη Ψυχάρη με το πολύκροτο βιβλίο του «το Ταξίδι». Με το σάλπισμα του Ψυχάρη ο γλωσσικός αγώνας φουντώνει και η επίθεση εναντίον στην αρχαιοπληξία και το σχολαστικισμό δυναμώνει. Όλοι οι νέοι λογοτέχνες και πρώτος ανάμεσά τους ο μεγάλος μας ποιητής Παλαμάς, και όλοι οι προοδευτικοί που θέλουν να μορφωθεί το Έθνος τρέχουνε κάτω από τη σημαία του δημοτικισμού.

Ο «δημοτικισμός» ρίχνει βαθιές ρίζες. Η ανάπτυξή του και ποσοτική και ποιοτική. Οι οπαδοί του πληθαίνουν. Η αχτινοβολία του απλώνεται στην Αθήνα, στον Πειραιά, στην Κρήτη, στην Πόλη, στη Σμύρνη, σ’ όλα τα μεγάλα αστικά κέντρα και στις ελληνικές παροικίες του εξωτερικού. Γιατροί, δικηγόροι, δασκάλοι, λογοτέχνες και τόσοι άλλοι παλαίουν στις επάλξεις του δημοτικισμού, για την προοδευτική αστική γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση.

Μα η πρόοδος του δημοτικισμού στην περίοδο τούτη είναι και ποιοτική. Η δημοτική γλώσσα καταχτάει οριστικά στα είκοσι αυτά χρόνια την ποίηση, το θέατρο, το διήγημα, μ’ άλλα λόγια τη λογοτεχνία.

Ο Εμ. Ροΐδης με το γνωστό του έργο «Τα Είδωλα» κουρελιάζει τους αρχαϊστές. Ο Αλεξ. Πάλλης, διευθυντής στον εμπορικό οίκο των αδελφών Ράλλη στο Λονδίνο, μεταφράζει την «Ιλιάδα» του Ομήρου στη γλώσσα λαού, στη δημοτική. Η ρωμαλέα λογοτεχνική μετάφρασή του, δίπλα στη μετάφραση της «Οδύσσειας» από τον Ιακ. Πολυλά και σε τόσες άλλες κατοπινές λογοτεχνικές μεταφράσεις κλασικών ποιητών και πεζογράφων, μας δείχνουνε καθαρά πως οι δημοτικιστές θέλουν να κάνουνε χτήμα του Ελληνικού λαού τους κλασικούς συγγραφείς, να τους υψώσουνε δηλαδή σε αξίες δημιουργικές για τη μόρφωσή του.

Γίνεται όμως και ένα ακόμη βήμα για τη μόρφωση του λαού. Η δημοτική γλώσσα εισχωρεί και στην επιστήμη. Οι προοδευτικοί δημοτικιστές δε φοβούνται τις συκοφαντίες, ούτε διστάζουνε μπροστά στις δυσκολίες, που συναντάνε. Και στις μεταφράσεις, και στις μελέτες τους, και στα επιστημονικά άρθρα και στα φιλοσοφικά δοκίμια συνεχίζουνε το έργο των προοδευτικών δασκάλων του Έθνους, και καλλιεργούν και στην επιστήμη με επιμονή και αγάπη τη δημοτική γλώσσα. Ανοίξανε με κόπο το δρόμο, έτσι που σήμερα πολλοί κλάδοι της επιστήμης γράφονται άνετα και ζωντανά στη δημοτική γλώσσα. Η επιστήμη γίνεται κατανοητή από το λαό και με το φως της τον λυτρώνει από τις προλήψεις. Εθνική , αλήθεια, είναι η υπηρεσία τούτη, που προσφέρουν οι δημοτικιστές επιστήμονες.

β! Η γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση παίρνει έντονο εθνικό και εθνικιστικό χρωματισμό. Στην περίοδο τούτη η ανάγκη για εκπαιδευτική μεταρρύθμιση συνειδητοποιείται βαθύτερα. Και οι τρεις γλωσσοεκπαιδευτικές παρατάξεις – και η φεουδαρχική αντιδραστική, και η συμβιβαστική, και η προοδευτική – θέλουν να μορφώσουνε το Έθνος, η καθεμιά όμως σύμφωνα με την εκπαιδευτική πολιτική της κοινωνικής μερίδας που εκπροσωπεί[2].

Οι αρχαϊστές – κύριοι εκπρόσωποί τους οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Κ. Κόντος, Νεοκλής Καζάζης, Γ. Μιστριώτης, Γ. Χατζηδάκης και άλλοι – θέλουνε κι αυτοί να μορφωθεί το Έθνος, για να μπορέσει να επικρατήσει η ελληνική φυλή στα Βαλκάνια, κηρύχνουν όμως, πως  μόνο με την αρχαΐζουσα και τη συνταχτική και γραμματική νεκροτομία των αρχαίων Ελλήνων και λατίνων κλασικών, θα μορφωθεί πραγματικά το Έθνος.

Ρίχνουνε τότε το σύνθημα για τη γλωσσική αφομοίωση στη Μακεδονία. Υποστηρίζουνε, πως η γλωσσική αφομοίωση μόνο με την αρχαϊκή γλώσσα, την υπερκαθαρεύουσα μπορεί  και πρέπει να γίνει. Κύριο επιχείρημά τους: η αρχαϊκή γλώσσα είναι ο συνδετικός δεσμός του Ελληνικού Γένους. Και κατηγορούνε τους δημοτικιστές – τους «μαλλιαρούς» όπως τους βαφτίσανε – προδότες και πράχτορες των Σλάβων, γιατί με τη «χυδαία» γλώσσα σπάνε το δεσμό προς το «ένδοξον παρελθόν» και διαλύουνε την εθνική ενότητα. Ο καθηγητής Μιστριώτης σε μια κρίση του στο Σεβαστοπούλειο διαγωνισμό γράφει[3]: «η (αρχαϊζουσα γλώσσα είναι της εθνικής υπάρξεως το απόρθητον φρούριον….είναι το αμυντήριον κατά των ξένων επιδρομών…. Δεν υπάρχει εχθρός ολεθριώτερος του ημετέρου Γένους, όσον οι χυδαϊσταί, οίτινες εβουλήθησαν, όπως απαοσπάσωσι χώρας, οις το ημέτερον Γένος οικεί χιλιετηρίδας» (δηλαδή τη Μακεδονία)[4].

Η δεύτερη – η συμβιβαστική – γλωσσοεκπαιδευτική παράταξη, εκφράζει, όπως είδαμε, τη συμβιβαστική γλωσσοεκπαιδευτική πολιτική της πλειοψηφίας της αστικής τάξης. Θέλει και η παράταξη τούτη να μορφωθεί το Έθνος, για να βγει από την αμάθεια, και αγωνίζεται για εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Δεν δέχεται την αρχαϊζουσα γλώσσα, χτυπάει τον ψευτοκλασικισμό και προτείνει συμβιβαστική λύση: την απλοποιημένη καθαρεύουσα και κάποιο συγχρονισμό στο πρόγραμμα της παιδείας. Κύριοι εκπρόσωποί της οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Βερναρδάκης, Ν. Πολίτης, Σπ. Λάμπρος, Χρ. Τσούντας και άλλοι.

Οι οπαδοί της τρίτης, της προοδευτικής αστικής γλωσσοεκπαιδευτικής παράταξης, οι δημοτικιστές, συνεχίζουν με θάρρος και επιμονή τον αγώνα για την προοδευτική αστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Ζητούσαν να καθιερωθεί στην εκπαίδευση η λαϊκή γλώσσα – η δημοτική – να λυτρωθεί η παιδεία από τη βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση, να φωτιστεί ο λαός με το φως της επιστήμης, και να μορφωθεί πολύπλευρα και να εξοπλιστεί για το δημιουργικό της έργο η νέα γενιά. Μόνον τότε θα προκόψει το Έθνος, και η ελληνική φυλή θα επικρατήσει στα βαλκάνια. Αποκρούουν με αγανάχτηση τη συκοφαντία, που εκτοξεύουν εναντίον τους οι αρχαϊστές και αποδείχνουν με γλωσσολογικά και παιδαγωγικά επιχειρήματα, πως η γλωσσική αφομοίωση στη Μακεδονία μόνο με τη λαϊκή γλώσσα, τη δημοτική, μπορεί να γίνει, και όχι με τη νεκρή αρχαϊζουσα. «Το μεγάλο όπλο του Έθνους στη Μακεδονία είναι το σχολείο» γράφει η Εταιρία «Εθνική γλώσσα», «και το σχολείο θα ήταν φοβερό στους εχθρούς αν τα Ελληνόπουλα της Μακεδονίας μάθαιναν τη μητρική γλώσσα».

Διαπιστώνουμε λοιπόν άλλη μια φορά, πως η προοδευτική αστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, συνυφασμένη πάντα με το γλωσσικό αγώνα για τη δημοτική, παίρνει ακόμη πιο έντονο Εθνικό χρωματισμό, και όπως θα ιδούμε, θα παίρνει στη βασανιστική πορεία της, ως σήμερα χρωματισμό αντίστοιχο με την πολιτική και κοινωνική κατάσταση.

γ! Ταραχές και συγκρούσεις. Οι αρχαϊστές για να σταματήσουνε το δημοτικισμό, και οι φεουδαρχικοί «παλαιοκομματικοί» για να υποσκάψουνε την πρόοδο, χρησιμοποιούν αδίσταχτα τη συκοφαντία και το συνειδητό ψέμα, εκμεταλλεύονται τον πατριωτισμό της φοιτητικής νεολαίας, φανατίζουνε το λαό και προκαλούνε ταραχές και συγκρούσεις. Τέσσερεις οχλοκρατικές ταραχές σκηνοθετήσανε μέσα σε δέκα χρόνια (1901-1911).

Πρώτη τα «Ευαγγελικά». Το πρωτοπαλήκαρο του δημοτικισμού ο Αλεξ. Πάλλης μετάφρασε στα 1901 την Καινή Διαθήκη στη δημοτική γλώσσα. Σκοπός του, να τονώσει το θρησκευτικό συναίστημα στον ελληνικό λαό, και να εμπεδώσει την πίστη του στη χριστιανική θρησκεία. Για τον ίδιο σκοπό και η βασίλισσα Όλγα, και με έγκριση του Μητροπολίτη, ανάθεσε να μεταφράσουνε το Ευαγγέλιο στην απλή καθαρεύουσα. Η αντίδραση σιγόβραζε για τις δυό αυτές «ανίερες» όπως τις χαραχτηρίσανε, μεταφράσεις. Και όταν η εφημερίδα «Ακρόπολις» άρχισε να δημοσιεύει τη «μαλλιαρή» μετάφραση του Πάλλη, ξέσπασε ασυγκράτητη. Θεολόγοι, ιερωμένοι, γλωσσαμύντορες ξεσπαθώσανε. Κατηγορούσανε τους «μαλλιαρούς» (δημοτικιστές) πως είναι άθεοι, μασώνοι, πουλημένοι πράχτορες των Σλάβων, και πως συνομωτήσανε με τη σλάβα βασίλισσα Όλγα και βαλθήκανε να υπονομεύσουνε τη θρησκεία και να βεβηλώσουνε τα ιερά και όσια. Λαϊκός αναβρασμός, οχλοκρατία, φοιτητικές μαχητικές διαδηλώσεις το Νοέμβρη του 1901. Συγκρούσεις, αιματοχυσία

ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ Απο την άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964) -Β' Μέρος (1832-1889)

ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ

Από την  άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964)*

Μελέτη του Κ.Δ .Σωτηρίου που δημοσιεύτηκε

 στο «Νεοελληνικό Λεξικό» Ελευθερουδάκη

Εδώ δημοσιεύεται το χειρόγραφο κείμενο

*Η μελέτη είναι αρκετά μεγάλη  και γι αυτό θα ολοκληρωθεί δε τέσσερεις συνεχόμενες αναρτήσεις.

Α’ Μέρος –Από την άλωση της Πόλης μέχρι τον Όθωνα-http://arxeiokdsotiriou.blogspot.gr/2015/03/1964.html

Β’ Μέρος – «1832 -1889»-

Γ’ Μέρος – «1889-1912»-

Δ’ Μέρος – «1912-μέχρι σήμερα (1964)»

                                                          

Β’ Μέρος

Παιδεία Νεοελληνική
Λήψη pdf: ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ Β' Μέρος

Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΘΩΝΑ ΩΣ ΣΗΜΕΡΑ

Το εκπαιδευτικό μας πρόβλημα εξακολουθεί ως σήμερα να μένει άλυτο για το λαό. Η προοδευτική γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν πραγματοποιήθηκε ακόμη. Οι λιγοστές σοβαρές προσπάθειες δεν καρποφορήσανε. Οι κάποιες βελτιώσεις ήσαν οι περισσότερες επιφανειακές. Καμιά σχεδόν ποιοτική αλλαγή.

Στα 130 χρόνια της ελεύτερης ζωής μας, ο λαός έμεινε βυθισμένος στο πνευματικό σκοτάδι. Δε μορφώθηκε. Δε διδάχτηκε να εκμεταλλεύεται τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας μας. Δε φωτίστηκε με το φως της επιστήμης. Το μεσαιωνικό πνεύμα θόλωνε το μυαλό, οι προλήψεις και οι δεισιδαιμονίες έφραξαν το δρόμο του. Στα 130 χρόνια από την απελευθέρωση ως σήμερα η παιδεία μας δεν εξυπηρέτησε τις ανάγκες του λαού, ούτε τον όπλισε στην παραγωγική του δράση με τα όπλα του σύγχρονου τεχνικού πολιτισμού. Σ’ όλο αυτό το χρονικό διάστημα εξακολουθεί να είναι αντιλαϊκή και αντιπαραγωγική, και γι αυτό αντιπροοδευτική.

Μα ας ρίξουμε μια ματιά στην πορεία, που βάδισε η παιδεία μας στα 130 χρόνια της ελεύτερης ζωής μας, και στα αποτελέσματά της. Τραγικά για το λαό και τα παιδιά του τα αποτελέσματά της. Βασανιστική και αντιφατική πορεία της. Για να παρακολουθήσουμε καλύτερα τη βασανιστική πορεία της σκόπιμο, νομίζω, να ξεχωρίσουμε τρεις περίοδες. Πρώτη περίοδος 1832-1889. Δεύτερη περίοδος 1889-1912 και Τρίτη περίοδος 1912 ως σήμερα.

Πρώτη περίοδος (1832-1889)

α! Η αντιδραστική γλωσσοεκπαιδευτική παράταξη υπερισχύει απόλυτα.

Δέκα περίπου χρόνια κράτησε η επανάσταση του 1821. Καταστροφές πάνω σε καταστροφές. Ποτάμι το αίμα. Ύστερα από τόσες θυσίες ελευτερώνεται ένα μικρό μέρος από το υπόδουλο Έθνος. Οι προστάτιδες –όπως τις ονόμασαν – Δυνάμεις εγκαθιδρύουν στη χώρα μας απόλυτη μοναρχία με βασιλέα τον Όθωνα. Στο νεοϊδρυμένο βασίλειο παίρνει την εξουσία στα χέρια της η ντόπια και ξένη φεουδαρχική ολιγαρχία. Οι λαϊκοί αγωνιστές παραπεταμένοι και κυνηγημένοι οι αγρότες  λίγο πολύ δουλοπάροικοι. Μέσα σ’ αυτές τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, επόμενο ήταν να υπερισχύσει πέρα για πέρα η αντιδραστική γλωσσοεκπαιδευτική παράταξη. Η μέση λύση του Κοραή δεκαετηρίδες ολόκληρες παραμερίζεται. Οι ριζοσπάστες προοδευτικοί συκοφαντούνται, βρίζονται, διώχνονται. Η αναγεννητική προσπάθεια, που είχε αρχίσει από το 18ο αιώνα με τόσο καλές ελπίδες, σταμάτησε. Επικρατεί στην παιδεία η βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση με το ψευτοκλασικό, μεσαιωνικό πνεύμα. Τα φεουδαρχικά στοιχεία θέλουν να νεκραναστήσουνε την αρχαία αττική. Σύνθημά τους:  πίσω στη γλώσσα του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα.

Η λογοτεχνία πέφτει στην ξεραΐλα της αρχαϊκής γλώσσας. Ποιητές και στιχοπλόκοι, και ανάμεσά τους ο Παναγιώτης Σούτσος, ο Καρασούτσας ο Αλ. Ραγκαβής συναγωνίζονται στη γλωσσική αρχαιομανία τους. Ο καθηγητής Φίλιππος Ιωάννου μεταφράζει τα δημοτικά τραγούδια στην ομηρική γλώσσα, για να πάψουν να είναι χυδαία άσματα. Στην επιστήμη με την αρχαϊκή γλώσσα πνίγεται και η κάποια δημιουργική προσπάθεια. Πεμπτουσία της επιστήμης ο παθητικός θαυμασμός και οι παγεροί ύμνοι στους ένδοξους προγόνους μας. Και ο λαός βυθίζεται στην οικονομική εξαθλίωση και το πνευματικό σκοτάδι.

Πρώτος ανάμεσα στους γλωσσαμύντορες σκοταδιστές ο στιχοπλόκος Παναγιώτης Σούτσος. Στα γραφτά του νεκρανασταίνει τους μονολεχτικούς μέλλοντες, τους υπερσυντέλικους της αρχαίας αττικής και τα απαρέμφατα. Και τόση είναι η αρχαιομανία του, ώστε δε δίσταζε να κλείνει σύμφωνα με την αρχαία γραμματική και τα νεοελληνικά κύρια ονόματα: π.χ. ο Τρικούπης του Τρικούπου, ο Παλάσκας του Παλάσκου, ο Κολοκοτρώνης του Κολοκοτρώνου κ.τ.λ.

Η γλώσσα του λαού βρίζεται χυδαία. Η αμάθεια βασιλεύει σ’ όλη τη χώρα. Η φεουδαρχική ολιγαρχία με όργανό της το λογιοτατισμό δεν ενδιαφέρεται, - το τόνισα παραπάνω – να μορφώσει τα παιδιά του λαού. Λίγα κολυβογράμματα και αυτά σε ακατανόητη για τα παιδιά γλώσσα. Στα λιγοστά δημοτικά σχολεία κυριαρχεί η αρχαία γραμματική. Το πνευματοχτόνο έργο της συνεχίζεται, και τα παιδιά, όπως γράφει ο Βηλαράς «κουτιάζουν».

Και για ιδανικό προβάλλει στον ελληνικό λαό η αντιδραστική φεουδαρχική παράταξη τον ψευτοκλασικισμό με τον παθητικό θαυμασμό και την παραπλανητική «Μεγάλη Ιδέα». Με το διπλό τούτο ανασταλτικό και παραπλανητικό ιδανικό η φεουδαρχική παράταξη ξεγελάει το λαό, αποκοιμίζει τη δημιουργική του δύναμη, εκμεταλλεύεται το φλογερό του πόθο να αγωνιστεί με αυτοθυσία για να ξεσκλαβωθούν όλοι οι υπόδουλοι Έλληνες, υποθάλπει κούφιες ελπίδες, αναφτερώνει ανεδαφικά ονειροπολήματα, και κρατάει δεμένο το λαό στη σκοταδιστική βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση, πρόθυμο για θυσίες όργανο στα χέρια της ντόπιας και ξένης φεουδαρχικής ολιγαρχίας.

Ο αντιλαϊκός και αντεθνικός αρχαϊσμός κορυφώνεται με τον κοντισμό. Ο καθηγητής Κ. Κόντος μαστιγώνει, όπως και ο αρχαίος γραμματικός Φρύνιχος, όσους δε γράφουνε «δόκιμα» δηλαδή γνήσια αρχαία. Πρέπει, τονίζει, ν’ αποφεύγουμε τα «αδόκιμα». Δεν πρέπει να γράφουμε η λέμβος, θίγω το ζήτημα, όπως «πολλοί τη χυδαιολογία ή μάλλον κοπρολογία συνιθίζουσι» να γράφουν. Σωστό – δόκιμο – είναι να γράφουμε «ο λέμβος, θιγγάνω του ζητήματος, πεπεινηκώς, δεδιψηκώς, νενομοθετημένος, τετοποθετημένως, πεφιλοπονημένος, μεμιμημένος, απεληλαμένος». Όλοι αυτοί οι τόποι είναι «δόκιμοι» και «θαυμασίως ευαρμοστούσιν». Αποπνιχτικός, αλήθεια, ο αέρας από τις ψευτοκλασικές αναθυμιάσεις. Τραγικό το κατάντημα της παιδείας.  

β! Ο γλωσσοεκπαιδευτικός αγώνας ζωηρεύει

Ο στείρος λογιοτατισμός με την ψευτοκλασική σημαία του και την αρχαιομανία  προκαλεί μικρή στην αρχή, μα ολοένα μεγαλύτερη αναταραχή σ’ όλους που πονάνε τον τόπο. Γύρω στα 1870 αρχίζει η πάλη εναντίον του. Την ίδια εποχή η εξαντλημένη από την Επανάσταση του 1821 αστική τάξη αρχίζει να δυναμώνει. Η οικονομία σιγά-σιγά οργανώνεται. Η βιοτεχνία αναπτύσσεται. Δημιουργείται κάποια βιομηχανία. Η ναυτιλία ανασυγκροτείται. Ο απολυταρχικός βασιλιάς Όθωνας διώχνεται, η μοναρχία γκρεμίζεται. Κάποιος αστικοδημοκρατικός αέρας φυσάει. Η αστική τάξη διεκδικεί τα δικαιώματά της.

ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ Από την άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964)*- Α' Μέρος -Από την άλωση της Πόλης μέχρι τον Όθωνα -

ΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ

Από την  άλωση της Πόλης ως σήμερα (1964)*

Μελέτη του Κ.Δ .Σωτηρίου που δημοσιεύτηκε

 στο «Νεοελληνικό Λεξικό» Ελευθερουδάκη

Εδώ δημοσιεύεται το χειρόγραφο κείμενο

*Η μελέτη είναι αρκετά μεγάλη  και γι αυτό θα ολοκληρωθεί δε τέσσερεις συνεχόμενες αναρτήσεις.

Α’ Μέρος –Από την άλωση της Πόλης μέχρι τον Όθωνα-

Β’ Μέρος – «1832 -1889»-

Γ’ Μέρος – «1889-1912»-

Δ’ Μέρος – «1912-μέχρι σήμερα (1964)»

                                                                             

Α’ Μέρος

Παιδεία Νεοελληνική

Λήψη σε pdf:lΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ Α ΜΕΡΟΣ

Πολύ πλατύ το θέμα, στενός ο χώρος, αναγκαστική η βραχυλογία. Θα προσπαθήσω, για να μη μείνουν πολλά σημεία σκοτεινά, να χαράξω τη βασανιστική και αντιφατή πορεία, που βάδισε η Παιδεία στη χώρα μας, από το 15^ο αιώνα ως σήμερα. Θα επισημάνω τα κύρια στάδιά της και θα παρουσιάσω τα πιο σημαντικά χαραχτηριστικά της γνωρίσματα.

Η βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση

Η νεοελληνική παιδεία είναι διαποτισμένη, ιδιαίτερα την εποχή της τουρκοκρατίας, από την βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση.

Δύο είναι τα ουσιαστικά στοιχεία, που συνθέτουν τη βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση: Το φεουδαρχικό θεοκρατικό πνεύμα, και ο αττικισμός.

α! Το φεουδαρχικό θεοκρατικό πνεύμα. Ο Χριστιανισμός με τα θεόπνευστα δόγματά του, δημιούργησε τη δική του κοσμοθεωρία, τη Θεολογία. Οι πατέρες της Εκκλησίας τη Θεολογία παρουσιάζουν για πραγματική πηγή για κάθε αληθινή γνώση. Βασίζεται, τονίζουν, στην αλάθητη και θεόπνευστη Αγία Γραφή.

Το  Ιερατείο καταδίκαζε κάθε θεωρία, κάθε διδασκαλία, που απομακρυνόταν και αντιστρατευόταν τα δόγματα. Τη θεωρούσε αιρετική και ανατρεπτική. Άχρηστη και βλαβερή θεωρούσε και την επιστημονική έρευνα και ανατρεπτική την επιστήμη. Η φιλοσοφία και η επιστήμη δεν έπρεπε να έχουνε δική τους ανεξάρτητη ύπαρξη. Μοναδικός προορισμός τους να υπηρετούνε τη Θεολογία.

Δεσμεύθηκε λοιπόν η ελευθερία στη σκέψη, εμποδίστηκε η έρευνα, μπήκε φραγμός στην επιστήμη και την πρόοδο και καθιερώθηκε η τυφλή πίστη στα δόγματα. Άμεση συνέπεια να επικαθήσει στην πνευματική ζωή και φυσικά και στην παιδεία το απολυταρχικό θεοκρατικό πνεύμα και να μείνει ο λαός βυθισμένος στο πνευματικό σκοτάδι.

Παράλληλα με το κήρυγμα για τη «βασιλεία των ουρανών» και τη μεταθανάτια ζωή προβλήθηκε στο λαό  το ασκητικό ιδανικό και θεμελιώθηκε η αδιαμαρτύρητη υπακοή στο Ιερατείο και το μονάρχη. Έτσι, όταν ο χριστιανισμός αναγνωρίστηκε επίσημη θρησκεία, το Παλάτι και το Ιερατείο έγιναν «το κέντρο της θεοκρατικής μοναρχίας».

β! Ο αττικισμός. Ο βυζαντινός πολιτισμός είναι διαποτισμένος και από την αρχαία ελληνική και ελληνιστική παράδοση. Από τους αρχαίους συγγραφείς αντλούν φιλοσοφικά στηρίγματα για τη Θεολογία. Κυριαρχεί όμως ο αττικισμός. Ο αττικισμός είναι «ανασταλτικό, αντιπροοδευτικό φαινόμενο». Δεν αξιοποιεί τα γόνιμα στοιχεία του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Είναι στείρος. Δε δημιουργεί καινούργιες ιδέες. Φράζει το δρόμο στην πρόοδο. Περιορίζεται στην παθητική μίμηση και το ρωμαντικό θαυμασμό. Κύρια γνωρίσματά του, η αττικίζουσα γλώσσα και ο ψευτοκλασικισμός.

Στο Βυζάντιο η κυρίαρχη τάξη περιφρονούσε τη ζωντανή γλώσσα του λαού. Τη θεωρούσε χυδαία, όπως χυδαίο θεωρούσε και το λαό. Επίσημη γλώσσα υψώνεται η αττικίζουσα και το πνευματικό σκοτάδι γίνεται για το λαό πυκνότερο.

Έτσι διαμορφώθηκε η βυζαντινοεκκλησιαστική, η λογία όπως ονομάστηκε, παράδοση, αληθινός βραχνάς για τη νεοελληνική παιδεία, ως σήμερα ακόμη.

Βυζαντινή εποχή. Φεουδαρχική, ανύπαρχτη για το λαό και διαποτισμένη από το θεοκρατικό πνεύμα, είναι η παιδεία στη βυζαντινή εποχή. Λιγοστά σχολεία, προπάντων στα μοναστήρια, απαραίτητα για να στρατολογούνται οι ιερείς, οι ψάλτες, οι αναγνώστες στις εκκλησίες, και γραφείς ικανοί να γράφουν χειρόγραφα. Και ελάχιστες ανώτερες σχολές στις μεγάλες πόλεις απαραίτητες για τις κρατικές ανάγκες και για τις ανάγκες του ανώτερου Ιερατείου. Σημειώνω το «Πανδιδακτήριον» -ιδρύθηκε το 425- την «Οικουμενικήν Πατριαρχικήν Σχολήν» και το Πανεπιστήμιον της Μαγιναύρας στην Κωνσταντινούπολη, και τις ανώτερες Σχολές στη Θεσσαλονίκη.

Φυσικά οι πλούσιοι γονείς φρόντιζαν για τα παιδιά τους. Τα μόρφωναν στο σπίτι με ιδιωτικούς δασκάλους, μορφωμένους ιερομόναχους. Ο λαός όμως έμενε αγράμματος, βυθισμένος στις προλήψεις και το πνευματικό σκοτάδι. Πνευματική του τροφή τα συναξάρια και  παρηγοριά του η πίστη και τα θαύματα.

Τους δύο τελευταίους αιώνες, το 14^ο και 15^ο,-τότε η αστική τάξη κάνει τα πρώτα της βήματα- παρουσιάζεται σημαντική προοδευτική πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση. Νέα πολιτιστικά κέντρα εμφανίζονται. Πρώτο και καλύτερο ο Μιστράς. Προοδευτικές θεωρίες, νέες καλλιτεχνικές τάσεις, και ανθρωπιστικές αντιλήψεις προβάλλουν. Ήταν όμως μιά «αναλαμπή, πολύ γλήγορα έσβησε» όπως γράφει ο Κορδάτος στη Βυζαντινή Ιστορία του. Στο Βυζάντιο δεν πραγματοποιήθηκε, όπως έγινε στη Δύση, η «Αναγέννηση». Οι προοδευτικοί, και ανάμεσά τους πρωτεργάτης ο φιλόσοφός Γ. Γεμιστός (Πλήθων) χαράξανε τον καινούργιο δρόμο προς τον ουμανισμό. Η προσπάθειά τους όμως δεν καρποφόρησε. Οι συνθήκες δεν ήταν ευνοϊκές. Και η αντίδραση επικράτησε. Το φεουδαρχικό πνεύμα νίκησε. Ο ανώτερος κλήρος πρωτοστάτησε. Καταδίωκε, αφόριζε κάθε νέα φιλοσοφική και κοινωνική θεωρία. Ανάμεσα στους εκκλησιαστικούς ηγέτες, από τους πιο αντιδραστικούς, ο Γενάδιος ο Σχολάριος. Δήλωνε πως αν και μιλάει ελληνικά, δεν είναι Έλληνας, είναι μόνο χριστιανός. Και όταν ο Μωάαμεθ ο Β! τον ανέβασε στον πατριαρχικό θρόνο, έβγαλε διαταγή να κάψουν τα έργα του «αιρετικού» Γεμιστού.

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ

Ι. Από την άλωση της Πόλης ως το τέλος του 17^ου αιώνα.

Στα 1453 οι Τούρκοι πήρανε την Πόλη. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, έπειτα από τα τόσα χτυπήματα έπεσε. Η οικονομική κατάσταση σ’ όλες τις περιοχές, κάτω από τον τούρκικο ζυγό, χειροτέρεψε. Κάθε πνευματική κίνηση σταμάτησε. Γενική η οπισθοδρόμηση. Ανέχεια, κοινωνική εξαθλίωση. Ανυπόφορη η ζωή για τα λαϊκά στρώματα. Και φυσικά η αμάθεια απλώνει πυκνό το σκοτάδι της.

Βασανιστική η πορεία, που βάδισε η παιδεία στους δύο πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας. Στα πρώτα χρόνια έπειτα από την άλωση η παιδεία ανύπαρχτη για το λαό. Τα σχολεία, ανώτερα και κατώτερα, είχανε πάψει να λειτουργούνε. Λιγοστά ανασυσταίνονται. Ο Τούρκος καταχτητής, αγράμματος και ο ίδιος, δεν ενδιαφέρεται, βέβαια, για την παιδεία του σκλαβωμένου Γένους. Και ούτε τη βλέπει με καλό μάτι. Και από το άλλο μέρος τα φεουδαρχικά στρώματα της νεοελληνικής εθνότητας –δεν άργησαν να διαμορφωθούν- ο  ανώτερος κλήρος, η φαναριώτικη αριστοκρατία και οι προύχοντες, οι κοτζαμπάσηδες, δε θέλουνε το φωτισμό του Γένους. Δε θέλουνε μορφωμένο το λαό, δεν ιδρύουνε σχολεία, ούτε χτίζουνε ειδικά σχολικά χτίρια.

Το Πατριαρχείο ανασύστησε για τις ανάγκες του ανώτερου κλήρου, αμέσως έπειτα από την άλωση, το 1454, την Οικουμενική Πατριαρχική Σχολή. Ονομάστηκε τώρα Μεγάλη του Γένους Σχολή. Από διάφορες πληροφορίες μπορούμε να είμαστε βέβαιοι, πως στο 15^ο και 16^ο αιώνα λειτουργούσαν ανώτερα σχολεία και σε άλλες μεγάλες πόλεις, στην Αδριανούπολη, στη Θεσσαλονίκη, στη Λευκωσία της Κύπρου, στην Τραπεζούντα. Ξέρουμε θετικά, πως το 1490 προσκλήθηκε από την Ιταλία, όπου είχε καταφύγει, ο λόγιος Ιωάννης Μόσχος στη Θεσσαλονίκη, και δίδαξε στη Σχολή της[1]. Λειτουργούσαν ακόμη λιγοστά κατώτερα σχολεία, κι αυτά για τις ανάγκες της εκκλησίας, με δασκάλους γραμματισμένους ιερομόναχους, στις πόλεις, στους νάρθηκες και στα κελιά στον περίβολο των εκκλησιών, και σε μοναστήρια. Από τους απόφοιτους από τα σχολεία αυτά, η Εκκλησία στρατολογούσε, όπως και στη βυζαντινή εποχή, τους ιερείς, τους ψάλτες, τους αναγνώστες, που χρειαζότανε.

Για να πάρουμε μια ιδέα σε ποια κατάσταση βρισκόταν η παιδεία, προσθέτω: Ο Αναστάσιος Μιχαήλ από τη Νάουσα μας πληροφορεί το 1706 πως «έχει νυν η Ελλάς περίπου των τεσσαράκοντα σπουδαστηρίων». Την ίδια πάνω κάτω πληροφορία μας δίνει το 1714 και ο Λαρισσηνός Αλέξανδρος Ελλάδος[2].

Μα η πορεία, που βάδισε η παιδεία στους δυό πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας γίνεται πιο βασανιστική ακόμη. Σέρνει η παιδεία μαζί της, ασήκωτο βάρος τη βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση.

Στη Μεγάλη του Γένους Σχολή, και στις άλλες ανώτερες σχολές, θρονιάζονται με όλη τους την άνεση, το φεουδαρχικό θεοκρατικό πνεύμα, και ο αττικισμός με την αρχαϊκή γλώσσα. Στη Μεγάλη του Γένους Σχολή τα βασικά μαθήματα ήσαν τα θρησκευτικά, η θεολογική σχολαστική φιλοσοφία και τα αρχαία Ελληνικά με τη Γραμματική και το Συνταχτικό. Χαραχτηριστικό είναι, πως στο πρόγραμμα της Σχολής ακόμη και στην αρχή του 19^ου αιώνα, δεν υπήρχαν οι φυσικές επιστήμες. Και ούτε τολμούσε κανείς να διδάξει τέτοια μαθήματα, μέσα στο προπύργιο του θεοκρατικού πνεύματος. Κιντύνευε να χαραχτηριστεί «νεωτεριστής» και άθεος. Είχε μάλιστα απαγορευθεί με πατριαρχική εγκύκλιο να διδάσκονται στα σχολεία οι φυσικές επιστήμες, γιατί καλλιεργούσανε, τόνιζε η εγκύκλιος «την αδιαφορίαν περί τα θεία».

ΜΕΓΑΛΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΝΕΩΝ (ΧΑΡΗ ΠΑΤΣΗ )

ΧΑΡΗ ΠΑΤΣΗ ΜΕΓΑΛΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΝΕΩΝ 1956 Ο Κ. Δ  ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΓΡΑΨΕ
ΤΟΜΟΣ Α-ΣΕΛΙΔΑ 174-180	Αγησίλαος Β’ Λήψη pdf:Αγησίλαος Β
ΤΟΜΟΣ 2-ΣΕΛΙΔΑ 68-73	Αθανασία ψυχής Λήψη pdf:Αθανασία ψυχής
ΤΟΜΟΣ 2- ΣΕΛΙΔΑ 85 -89	Αθεΐα, αθεϊσμός, άθεος Λήψη pdf:Αθεΐα, Αθεϊσμός, Άθεος
ΤΟΜΟΣ 2- ΣΕΛΙΔΑ 90-92	Αθεϊκά του Βόλου  Λήψη pdf:Αθεϊκά του Βόλου
ΤΟΜΟΣ 3 - ΣΕΛΙΔΑ 7-24	Αίσθημα Λήψη pdf:Αίσθημα
ΤΟΜΟΣ 3-ΣΕΛΙΔΑ 211	Αλληλεπίδραση Λήψη pdf:Αλληλεπίδραση
ΤΟΜΟΣ 3-ΣΕΛΙΔΑ 372-376	Ανάλυση Λήψη pdf:Ανάλυση
ΤΟΜΟΣ 3-ΣΕΛΙΔΑ 385-38	Αναξίμανδρος- Αναξιμένης Λήψη pdf:Αναξίμανδρος- Αναξιμένης
ΤΟΜΟΣ 4- ΣΕΛΙΔΑ 35-40	Ανθρωπισμός Λήψη pdf:Ανθρωπισμός
ΤΟΜΟΣ 4- ΣΕΛΙΔΑ 86-92	Αντίληψη Λήψη pdf:Αντίληψη
ΤΟΜΟΣ 4- ΣΕΛΙΔΑ 108-111	Αντίφασις Λήψη pdf:Αντίφασις
ΤΟΜΟΣ 4- ΣΕΛΙΔΑ 142-144	Απαγωγή  Λήψη pdf:Απαγωγή

ΝΕΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ

ΝΕΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ 1953 Ο Κ. Δ. ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΓΡΑΨΕ
ΤΟΜΟΣ 4- ΣΕΛΙΔΑ 83-89	Αλήθεια Λήψη σε pdf:Αλήθεια
ΤΟΜΟΣ 4- ΣΕΛΙΔΑ 162-163	Αλλαγή Λήψη σε pdf:Αλλαγή
ΤΟΜΟΣ 4- ΣΕΛΙΔΑ 196-197	Αλματική εξέλιξις  Λήψη σε pdf:Αλματική εξέλιξις
ΤΟΜΟΣ 5- ΣΕΛΙΔΑ 362-364	Αντίφασις Λήψη σε pdf:Αντίφασις
ΤΟΜΟΣ 5- ΣΕΛΙΔΑ 236-240	Ανθρωπισμός Λήψη σε pdf:Ανθρωπισμός
ΤΟΜΟΣ 14- ΣΕΛΙΔΑ 316-320	Ζήνων ο Ελεάτης & Ζήνων ο Κιτιεύς Λήψη σε pdf:Ζήνων ο Ελεάτης & Ζήνων ο Κιτιεύς
ΤΟΜΟΣ 15- ΣΕΛΙΔΑ 28-37	Ηθικά- Ηθικά Ευδήμια/Ηθικά Μεγάλα/Ηθικά Νικομάχεια – Ηθική Λήψη σε pdf:Ηθικά - Ηθική
ΤΟΜΟΣ 15- ΣΕΛΙΔΑ 217-220	Ηράκλειτος ο Εφέσιος Λήψη σε pdf:Ηράκλειτος ο Εφέσιος
ΤΟΜΟΣ 15- ΣΕΛΙΔΑ 261-263	Θαλής ο Μιλήσιος Λήψη σε pdf:Θαλής ο Μιλήσιος
ΤΟΜΟΣ 15- ΣΕΛΙΔΑ 281	Θεϊσμός Λήψη σε pdf:Θεϊσμός
ΤΟΜΟΣ 15- ΣΕΛΙΔΑ 347-349	Θετικισμός Λήψη σε pdf:Θετικισμός

ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΚΔΟΤΗΣ Θ.Κ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΟΥ ΑΘΗΝΑ 1958 Ο Κ. Δ. ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΓΡΑΨΕ
ΤΟΜΟΣ 1 ΣΕΛΙΔΑ 432-435	Αίσθημα-Αισθητήρια όργανα Λήψη σε pdf:Αίσθημα- Αισθητήρια όργανα
ΤΟΜΟΣ 1 ΣΕΛΙΔΑ 465-468	Αισιοδοξία- Απαισιοδοξία Λήψη σε pdf:Αισιοδοξία -Απαισιοδοξία
ΤΟΜΟΣ 2 ΣΕΛΙΔΑ 542-548	Αλήθεια Λήψη σε pdf:Αλήθεια
ΤΟΜΟΣ 2 ΣΕΛΙΔΑ 572-574	Αλληλεπίδραση Λήψη σε pdf:Αλληλεπίδραση
ΤΟΜΟΣ 2 ΣΕΛΙΔΑ 663-665	Ανάλυση- Σύνθεση Λήψη σε pdf:Ανάλυση-Σύνθεση
ΤΟΜΟΣ 2 ΣΕΛΙΔΑ 668-672	Αναλφάβητος-Αναλφαβητισμός Λήψη σε pdf:Αναλφάβητος - Αναλφαβητισμός