Σημειώσεις του Κώστα Δ. Σωτηρίου από το βιβλίο του ΑΝΤΑΜ ΣΑΦ «Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ»

Δημοσιεύονται εδώ οι χειρόγραφες σημειώσεις του από το βιβλίο του Σαφ.

Για τις  σημειώσεις αυτές του Σωτηρίου, λέει  ο φίλος και συνεργάτης του Τάσος Βαφειάδης: «….Όταν διάβασε το βιβλίο του Σαφ «Η φιλοσοφία του ανθρώπου» ζήλεψε που ο Σαφ χαρακτηρίζει το σοσιαλιστικό ανθρωπισμό «αγωνιζόμενο ανθρωπισμό». Κράτησε σημειώσεις, έκανε αποδελτιώσεις και λογάριαζε να γράψει πάλι για τον ανθρωπισμό»[i] .

 Δεν πρόλαβε όμως να γράψει.

Το χειρόγραφο σε pdf:Το χειρόγραφο

ΑΝΤΑΜ ΣΑΦ: «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ»

Μαρξισμός και Υπαρξισμός

Εκδόσεις «ΘΕΜΕΛΙΟ»-1965

Πρόλογος (σελ. 5-7) : Τρία δοκίμια, τρία μέρη: α! μέρος: Μαρξισμός και Υπαρξισμός.  β! μέρος: Μια φιλοσοφία του ανθρώπου. γ! μέρος:  Συγκρουόμενοι ανθρωπισμοί.

«Μεγάλο ενδιαφέρο για τα προβλήματα του ατόμου. Γι αυτό αύξησε γοργά η επιρροή του υπαρξισμού. «Επειδή ήταν η μόνη φιλοσοφία, που φαινόταν ότι συγκεντρώνει την προσοχή της στην απάντηση των ερωτημάτων, τα οποία είχαν γεννηθεί»

Γι αυτό ανάγκη α! «η φιλοσοφική κριτική του υπαρξισμού» και β! «Να καταπιαστούμε κι εμείς θετικά με τα προβλήματα αυτά, να αντιπαραθέσουμε τις δικές μας απαντήσεις».

Πρώτο Μέρος; Ο μαρξισμός «απορρίπτει την υπαρξιακή λύση των προβλημάτων του ατόμου, αλλά όχι και τα ίδια τα προβλήματα»… πρόκειται για πραγματικά προβλήματα… υπάρχουν καταστάσεις ηθικής σύγκρουσης (αυτή την ανακάλυψη έκανε ο υπαρξισμός)».

Δεύτερο Μέρος: «υποδεικνύει την κατεύθυνση όπου μπορεί να αναζητηθεί η αληθινή λύση των προβλημάτων»

Τρίτο Μέρος: «πραγματεύεται τα προβλήματα του ατόμου σε σχέση με τις κοινωνικές συνθήκες. Συζητούνται οι λύσεις προβλημάτων της ατομικής ελευθερίας και ευτυχίας, που προτείνουν διάφοροι τύποι του σύγχρονου ανθρωπισμού».

Τα δοκίμια αυτά δεν είναι «πολυμαθή». Πράγματι σε ορισμένες περιπτώσεις η πολυμάθεια είναι απλώς εξωτερικό στόλισμα, που δεν ωφελεί, αλλ’ εμποδίζει».

Μέρος πρώτο (σελ. 41-46)

Μαρξισμός και υπαρξισμός

α!  Η λαϊκή έλξη του υπαρξισμού (σελ.  11-19)

Σελ. 11 «Ξαφνικό φούντωμα ( στην Πολωνία) της επίδρασης του υπαρξισμού»

Σελ.12 «ξαφνική και τεράστια έλξη άσκησαν οι ιδέες του υπαρξισμού», Χρειάζεται «κοινωνιολογική» μα αυστηρά φιλοσοφική ανάλυση.

«Δύο εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις της φιλοσοφίας. Η μία : φιλοσοφία είναι η επιστήμη των γενικότατων νόμων, που διέπουν ολόκληρη την πραγματικότητα. Η δεύτερη: φιλοσοφία= θέαση της ανθρώπινης ζωής από την άποψη της σωστής συμπεριφοράς του ίδιου του ατόμου απέναντι στον εαυτό του και στους άλλους».

Οι δυό αυτές αντιλήψεις έχουν «μακρά ιστορία»  ..  «φτάνουν ως την αρχαία Ελλάδα». Ιωνική φιλοσοφία – σωκρατική σχολή ( «η οποία συγκεντρώνει την προσοχή της στα πρακτικά και ηθικά προβλήματα της ανθρώπινης ύπαρξης»)

Σελ.13 Στην Ιωνική φιλοσοφία «υπάρχουν τα σπέρματα όλων των νεότερων τάσεων, που θέλουν να συνδέσουν τη φιλοσοφία με την επιστήμη …» «Κατά τον Κικέρωνα, ο Σωκράτης ….κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό στη γη και την οδήγησε στα σπίτια των ανθρώπων» «ιστορικά ο υλισμός καθόλου δεν είχε πάντα και σε όλα δίκιο, ενώ ο ιδεαλισμός είχε τάχα πάντα σε όλα άδικο».

Όμως ούτε «οι οπαδοί της ιωνικής παράδοσης αρνήθηκαν κάθε ενδιαφέρο για ζητήματα ηθικής» και «οι υποστηριχτές της σωκρατικής άποψης σπάνια απαρνήθηκαν εντελώς τα οντολογικά (Σελ. 14) προβλήματα». Τούτο το διαπιστώνουμε και σήμερα στο νεοθετικισμό και στον υπαρξισμό».

«Δεν απαλλάσσεται κανείς από τα πραγματικά θεωρητικά προβλήματα, απλώς αρνούμενος πως υπάρχουν».

«Πρόκειται για ζωντανά προβλήματα, τα οποία κάθε άνθρωπος έτσι είτε αλλιώς, αργά ή γρήγορα θ’ αντιμετωπίσει»

«Ο νεοθετικισμός» τα χαραχτηρίζει «ψευτοπροβλήματα»

«Π.χ. το πρόβλημα της έννοιας της ζωής και του θανάτου». Βέβαια στο ερώτημα « ποιο είναι το νόημα της ζωής» δεν μπορεί να δοθεί απάντηση όπως στο ερώτημα «ποια είναι η θερμοκρασία ενός υγρού». Μα αυτό δε θα ειπεί «πως εξαφανίζεται το πρόβλημα (Σελ. 15) ή ότι δεν είναι φιλοσοφικό πρόβλημα». Τα προβλήματα αυτά «βγαίνουν μέσα από τις πραγματικότητες της ανθρώπινης ύπαρξης και από τις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες»

Μα και οι μαρξιστές τα παράβλεψαν τα προβλήματα αυτά. Γι αυτό τα έχει «τώρα τελευταία εδώ σ’ εμάς (στην Πολωνία) μονοπωλήσει ο υπαρξισμός». «Έτσι οι υπαρξιστές διεκδικούν το μονοπώλιο σε κοινωνικά σπουδαία ζητήματα».

Γιατί τόσοι μαρξιστές «τα παράλειψαν και τα εγκατέλειψαν;»

Σελ. 16 Γιατί ο μαρξισμός ενώθηκε «με το επαναστατικό κίνημα της εργατικής τάξης» και συγκεντρώθηκε «στους νόμους της κοινωνικής εξέλιξης, στους νόμους της μετάβασης στο σοσιαλισμό..»

Σελ.  17 «Προβλήματα σχετικά με το άτομο υπάρχουν πάντα- όπως π.χ. το πρόβλημα του θανάτου και του νοήματος της ζωής. Αλλά υπάρχουν εποχές, όπου τα προβλήματα αυτού του είδους τα παρουσιάζει η ίδια η ζωή κατά τον πιο επιτακτικό τρόπο. Αυτό συμβαίνει, όταν έχουμε γενικό κλονισμό της εμπιστοσύνης στη σταθερότητα του κοινωνικού συστήματος, όταν οι κοινωνικές συγκρούσεις προκαλούν ηθικές και πολιτικές κρίσεις, όταν … τα καθιερωμένα με την παράδοση κριτήρια δεν υπάρχουν πια. Αυτό εξηγεί τη μαζική έλξη, που εξασκεί ο Μαρξισμός σε πολλές χώρες της Ευρώπης». Τα «λάθη και διαστρεβλώσεις» του μαρξισμού, η σφοδρή αυτή θύελλα  «ήταν για πολλούς ένας ηθικός και πολιτικός σεισμός, που προκάλεσε ποικίλες σε μορφή και σε βαθμό ηθικές κρίσεις» «Οι κρίσεις αυτές ήσαν … τόσο βαθύτερες, όσο   πιο έντονη ήταν η …στάση της τυφλής πίστης».

Σελ. 18 Διόλου λοιπόν περίεργο «με την αποκάλυψη των υπερβασιών όσοι υποτάσσονταν τυφλά σε όλες τις εντολές… να προβάλλουν τώρα ερωτήματα σχετικά με την ευθύνη του ατόμου για τις πράξεις του, σχετικά με τη σύγκρουση ανάμεσα στη συνείδηση και την πειθαρχία, … σχετικά με το ρόλο του ατόμου στο μαζικό κίνημα…»

Διόλου λοιπόν περίεργο που «στράφηκαν προς πηγές, όπου μπορούσαν να βρουν κάποιου είδους ανάλυση… απάντηση στα ερωτήματα που τους βασάνιζαν»  «Λυπηρό που στον «υπαρξισμό». Γι αυτό επιβάλλεται να καταπιαστούμε με τα προβλήματα, που παραμελήσαμε.

β! Κριτική της μη μαρξιστικής ιδεολογίας (σελ. 19-24)

Σελ. 19 «Επί πολλά χρόνια η κριτική μας της ξένης ιδεολογίας είχε μηδενιστικό χαραχτήρα». Ξεμπερδεύαμε με τον χαραχτηριστικό, πως είναι αστική ή ιδεαλιστική. Εύκολη δουλειά. «όλα τα θετικά στοιχεία μιας θεωρίας, κάθε σωστή λύση οποιουδήποτε.(Σελ. 20) ειδικού ζητήματος» δεν τα λογαριάζαμε, τα θεωρούσαμε «εκδηλώσεις συμπτωματικές».

«Αυτός ο τόπος της κριτικής» είχε επιβληθεί έπειτα «από την ομιλία του Ζντάνωφ εναντίον του «ακαδημαϊκού αντικειμενισμού». Κολλούσαμε λοιπόν «την ετικέτα» «αστική ή ιδεαλιστική».

Μα αυτή «η μηδενιστική κριτική» είναι ανάγκη «να ξεπεραστεί»

«Η τέτοια κριτική είχε πολύ θλιβερά αποτελέσματα»

«Η κριτική, για να είναι αποτελεσματική, πρέπει να  εκπληρώνει τουλάχιστο τους ακόλουθους τρεις θεμελιακούς όρους»

Σελ. 21  1.Πρέπει να ξέρουμε καλά τις απόψεις του αντιπάλου και να αντιπαραθέτουμε «τα κατάλληλα επιχειρήματα»

2. Πρέπει να ξεχωρίσουμε σε ποια προβλήματα «οφείλουν την έλξη τους οι θεωρίες αυτές, ακόμη κι αν «η λύση που προτείνεται είναι εσφαλμένη»

3. Πρέπει να προτείνουμε «άλλες θετικές λύσεις στα προβλήματα αυτά»

«Η μηδενιστική κριτική» μας ζημιώνει ακόμη γιατί «φτωχαίνει τις ιδέες μας και εμποδίζει την ανάπτυξή τους»

«Ένα από τα αποτελέσματα της μηδενιστικής κριτικής» είναι και η «δογματική» αντίληψη, «πως ένα εσφαλμένο σύστημα δεν μπορεί να περιέχει κανένα πραγματικό πρόβλημα» και ούτε μπορεί «να δώσει κάποια θετική λύση σε τέτοια προβλήματα». Κλείνουμε τα μάτια για να μη βλέπουμε το πρόβλημα και πιστεύουμε – «στρουθοκαμηλική πολιτική» - πως  «το πρόβλημα εξαφανίζεται». Μα έτσι «κλείνουμε το δρόμο της ίδιας της δικής μας ανάπτυξης».

Σελ. 22 Δύο παραδείγματα: η σημαντική, και η κυβερνητική

Η σημαντική – υποκειμενιστική φιλοσοφία- έθεσε ωστόσο το σοβαρό ζήτημα του ενεργού ρόλου της γλώσσας στην πορεία της γνώσης. «Η άρνηση των προβλημάτων που θέτουν είναι ένα τρομερό λάθος»

Ο μαρξισμός είναι από τη φύση του ανοιχτό σύστημα, θεμέλιό του έχει την ανάγκη της αδιάκοπης αναθεώρησης των επί μέρους θέσεών του, υπό το φως νέων .. «ανακαλύψεων» γι αυτό «συνεχής δημιουργική ανάπτυξη της θεωρίας του» «ο μαρξισμός είναι πάντα έτοιμος να αφομοιώνει … και εν ανάγκη να τροποποιεί προγενέστερες θέσεις του»

«Ο Ένγκελς έλεγε ότι η θεωρία τους δεν είναι δόγμα, αλλά οδηγός για δράση, μεθοδολογία».

Γι αυτό ο δογματισμός στο μαρξισμό «η δογματική διαστρέβλωση του μαρξισμού» είναι «αναθεωρητισμός της χειρότερης μορφής, γιατί η αναθεώρηση της θεμελιακής θέσης για το δημιουργικό χαραχτήρα του μαρξισμού αρνείται τον επιστημονικό του χαραχτήρα»

Σελ. 23 «Αλλά ποιος έχει το δικαίωμα να ισχυρισθεί a priori ότι δεν μπορεί να εμφανισθεί κανένα πραγματικό πρόβλημα και καμιά θετική λύση του προβλήματος έξω από το μαρξισμό; Η πράξη μαρτυρεί…». Ένας τέτιος ισχυρισμός «απορρέει από τη δογματική διαστρέβλωσή του»

«Οι φωνασκίες της μηδενιστικής κριτικής δεν είναι δείγμα δύναμης, αλλά αδυναμίας».

γ: Τα προβλήματα του ατόμου (σελ. 24-36)

Σελ. 24 «Δημιουργεί το άτομο την κοινωνία, διαλέγοντας τον τρόπο της συμπεριφοράς του με πλήρη αυθορμητισμό και ελευθερία, ή η κοινωνία δημιουργεί το άτομο, και (αυτή) καθορίζει τον τρόπο της συμπεριφοράς του; Τα προβλήματα αυτά βρίσκονται στο κέντρο της διαμάχης υπαρξισμού και μαρξισμού. Όλα τα άλλα – συμπεριλαμβανομένου και του προβλήματος της «ουσίας» και της «ύπαρξης» - είναι συνέπεια του (παραπάνω) προβλήματος»

Σελ. 25 Βέβαια ούτε ο υπαρξισμός αρνιέται ολοκληρωτικά το ρόλο της κοινωνίας, ούτε ο μαρξισμός το ρόλο του ατόμου. Ο υπαρξισμός «αντιλαμβάνεται το άτομο σαν απομονωμένο, μοναχικό, τραγικό στον χωρίς νόημα αγώνα του με τις ξένες δυνάμεις του κόσμου, που το περιβάλλει». Έτσι όμως καταλήγει στην αντίφαση: «το κυρίαρχο άτομο το εντελώς ελεύθερο να παίρνει αποφάσεις, οι οποίες εξαρτιένται μόνο από αυτό το ίδιο, ταυτόχρονα είναι άοπλο και τραγικό στην απεγνωσμένη πάλη του με την κακεντρεχή μοίρα»

«Η α-κοινωνική αντίληψη για το άτομο…. εξασκεί δυνατή έλξη στις συνθήκες ηθικού χάους στο μεταπολεμικό κόσμο όπου καταρρέουν οι καθιερωμένες αξίες, ενώ δημιουργούνται νέες κοινωνικές αξίες μέσα σε συγκρούσεις και οδύνες»

Σελ. 26 «Υπάρχει μία αντίφαση μεταξύ του Σαρτρ, που μένει προσηλωμένος στον ….υπαρξισμό και του Σαρτρ που αποτίει φόρο τιμής στη μαρξιστική φιλοσοφία»

Ο νεαρός Μαρξ … γράφει στις περίφημες «Θέσεις» του για τον Φόϋερμπαχ. «Η ουσία του ανθρώπου, γράφει, δεν είναι αφαίρεση που ενυπάρχει σε κάθε ξεχωριστό άτομο. Στην πραγματικότητα είναι το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων» είναι δηλαδή «προϊόν της κοινωνικής ζωής»

Σελ. 27…… [Το άτομο ο Φόϋερμπαχ το θεωρούσε αφηρημένο σαν μεμονωμένη ύπαρξη. Όμως τονίζει ο Μαρξ το αφηρημένο άτομο που αναλύει ο Φόϋερμπαχ ανήκει σε μια ειδική μορφή κοινωνίας]

Σελ. 28 «Οι απόψεις, που διατυπώνει ο Μαρξ … στις «Θέσεις» για τον Φόϋερμπαχ … αποτελούν απόρριψη των θεωρητικών βάσεων του υπαρξισμού: του υποκειμενισμού (δηλαδή) της α-κοινωνικής και μη-ιστορικής αντίληψης [ιστορικός καθορισμός του ατόμου]  για το άτομο.

Σελ. 29 «Όταν αντικρύζουμε το πρόβλημα του ατόμου μαρξιστικά, δηλαδή ιστορικά και κοινωνικά, τότε θα πρέπει να εγκαταλείψουμε τις ιδεαλιστικές, υποκειμενικές βάσεις του υπαρξισμού»… «ο μαρξισμός δείχνει, ότι το άτομο, παίρνοντας ανεξάρτητες αποφάσεις, και κατά, κάποιο τρόπο, διαλέγοντας μεταξύ δεδομένων τάσεων και ενεργειών, το κάνει αυτό, πάντα κοινωνικά, με την έννοια ότι η προσωπικότητά του καθορίζεται κοινωνικά  … το άτομο παίρνοντας τη θέση που παίρνει, ανήκει – στην πραγματικότητα- σε μια ορισμένη μορφή της κοινωνίας».

Η «φιλοσοφία της απόγνωσης» στηρίζεται μόνο στη στάση ορισμένων κοινωνικών τάξεων, οι οποίες στις καμπές της ιστορίας χάνουν τις λεγόμενες «αιώνιες» φιλοσοφικές αλήθειες.

[«η κυριαρχία του ατόμου= το άτομο ανεξάρτητος δημιουργός των τυχών του – αυτή είναι η βαθύτερη έννοια της θέσης , σύμφωνα με την οποία η «ύπαρξη» προηγείται της «ουσίας»]

Σελ. 30  «Η φιλοσοφία της απόγνωσης… διακηρύσσει ότι ο άνθρωπος είναι έρμαιο στα χέρια της μοίρας.

«Ο Ιουδαίος Ιεχωβά είναι τόσο μοχθηρός, όσο και η «υπαρξιστική μοίρα». Έτσι λοιπόν, «τα άθλια ανδρείκελα, είναι παίγνιο της  κακής μοίρας, ενώ φορούνε την κούφια κορώνα της κυριαρχίας»… «απομονώνοντας το άτομο από την κοινωνία, δεν του δίνουν καμιά κυριαρχία».

«Η φιλοσοφία της απόγνωσης είναι ουμανισμός από την ανάποδη, είναι αμοραλιστική ηθική, απανθρωπισμένος ανθρωπισμός.

Σελ. 31 «Είναι –λοιπόν- αδύνατο να συμπληρώσει κανείς το μαρξισμό με τον υπαρξισμό. Αυτό ωστόσο δε σημαίνει, πως για να είσαι μαρξιστής, πρέπει να εγκαταλείψεις το «αντικείμενο» του υπαρξισμού» (δηλαδή τα προβλήματα του ατόμου)… «ο μαρξισμός, με βάση τη μέθοδό του, τη μαρξιστική, πρέπει να καταπιαστεί με … τα προβλήματα του ατόμου» που τα παραμελούσε και τα είχε «μονοπωλήσει ο υπαρξισμός»

Σελ. 32 «Δύο συμπλέγματα προβλημάτων ενδιαφέρουν περισσότερο σήμερα τους ανθρώπους

1. «Τα προβλήματα της προσωπικής ευθύνης για τις πράξεις του ατόμου, - και της πολιτικής δράσης- και ιδιαίτερα σε … συγκρούσεις μεταξύ αντιτιθέμενων ηθικών κανόνων

2. «Τα προβλήματα της θέσης και του ρόλου του ατόμου στον κόσμο» τα λένε «το πρόβλημα του νοήματος της ζωής»

«Ο υπαρξιστής θέτει το πρόβλημα της ευθύνης .. κατά τρόπο αφηρημένο … αποσπά το πρόβλημα της ελευθερίας και της ευθύνης του ατόμου από την κοινωνική και ιστορική του αλληλουχία

Σελ.33 Σε μας τη ζήτημα της ευθύνης των ανθρώπων για τις πράξεις τους … τέθηκε… κατά τρόπο πολύ ζωντανό και πρακτικό, στη σύγκρουση της κομματικής πειθαρχίας με την ατομική συνείδηση»

«Τα προβλήματα αυτά απαιτούν … πρώτα απ’ όλα την κοινωνιολογική, θεωρία για το άτομο μέσα στην κοινωνία, και συνδεδεμένη μ’ αυτήν, τη διαλεχτική της ατομικής ελευθερίας και της αναγκαιότητας, που απορρέει από τον κοινωνικό ντετερμινισμό»

Κάθε απόλυτο σύστημα ηθικής με απόλυτους ηθικούς κανόνες, είναι «ανήμπορο σε καταστάσεις σύγκρουσης» γιατί «κάνοντας εκείνο, που θεωρείται σωστό, προκαλείς κακές συνέπειες»

Σελ. 34 Ο «υπαρξισμός» είδε «το πρόβλημα» μα «δεν μπορεί να το λύσει».  Ο μαρξισμός μπορεί να το λύσει μα ως τώρα το απόφευγε. «Ποιο είναι το νόημα της ζωής;» Δεν είναι «ψευτοπρόβλημα» όπως λένε οι νεοθετικιστές. «Ματαιότης ματαιοτήτων» Κάθε άνθρωπος «στα βαθιά γεράματα αρχίζει να συλλογίζεται τη ζωή και το θάνατο» (Σελ. 35) «Γιατί; για ποιο σκοπό; … Γιατί όλη η προσπάθεια να μείνουμε ζωντανοί , αφού έτσι ή αλλιώς, πρόκειται να πεθάνουμε;» Βέβαια ο θάνατος φυσικό φαινόμενο. Μα για «το συγκεκριμένο άτομο, ο θάνατος είναι παράλογος και θέτει υπό αμφισβήτηση όλα όσα κάνει το άτομο αυτό». Οι θρησκείες δίνουν λύση – μεταθανάτια ζωή, νιρβάνα κ.τ.λ. Η φιλοσοφία πρέπει να αντιμετωπίσει τα  προβλήματα… «που σχετίζονται με τη μοίρα του ανθρώπου, που ζει, παλαίει, υποφέρει, πεθαίνει». Αυτά δεν «είναι ψευτοπροβλήματα»   «Άδικο έχουν και οι μαρξιστές (Σελ.36) εκείνοι, που (τα) αντιπαρέρχονται με μια περιφρονητική σιωπή» Τα προβλήματα αυτά είναι «σπουδαία και κοινωνικώς αποφασιστικά»

ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΝΟΗΜΑ ΜΙΑΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ "Ο ΑΣΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ"

ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΝΟΗΜΑ ΜΙΑΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ

Ο ΑΣΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

ΤΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ κ. Κ.Δ. ΣΩΤΗΡΙΟΥ

Δημοσιεύθηκε στην «ΑΥΓΗ» 8 & 10  Ιανουαρίου 1956

"ΑΥΓΗ" 8-1-1956

"ΑΥΓΗ" 10-1-1956

Στην ιστορία του νεότερου πολιτισμού και ιδιαίτερα στην ιστορία της Παιδείας, ο όρος «ανθρωπισμός» πήρε πολύ πλατύτερο και πλουσιότερο περιεχόμενο, από το περιεχόμενο που δίνουμε στη λέξη «ανθρωπισμός» στην καθημερινή μας ομιλία.

«Ανθρωπισμός» ονομάστηκε το ιδεολογικό ρεύμα, η βιοθεωρία που ανάπτυξε η αστική τάξη από τα πρώτα της βήματα το 14^ο και 15^ο αιώνα. Είναι το πρώτο ιδανικό της. Εμφανίζεται την εποχή της Αναγέννησης στη Δυτική Ευρώπη και εκφράζει τους πόθους και τις λαχτάρες της αστικής τάξης.

Η αστική τάξη αγωνίζεται να βγάλει από τη μέση όλα τα εμπόδια, που φράζουνε το δρόμο στην ανοδική πορεία της, και αντικόβουνε την πολύπλευρη δράση της. Παλαίει να σπάσει τις βαριές αλυσίδες του φεουδαρχισμού. Θέλει να αποτινάξει την τυραννική «αυθεντία» της Παπικής Εκκλησίας και να λυτρωθεί από τη σκοταδιστική σχολαστική κοσμοθεωρία. Λαχταράει η αστική τάξη να καταχτήσει την πολιτική, οικονομική και πνευματική ελευθερία της. Λαχταράει να χαρεί τη ζωή και τις ομορφιές της και να απολαύσει τα υλικά και πνευματικά αγαθά, που με τον πλούτο της συγκεντρώνει στα χέρια της. Θέλει να χτίσει τη δική της ευτυχία, το δικό της παράδεισο στη γη. Παλαίει να ανοίξει το δρόμο στην ελεύτερη επιστημονική έρευνα και οικοδομεί το ναό της επιστήμης. Πιστεύει στον άνθρωπο και τις ικανότητές του. Ζητάει ν’ αναγνωριστεί η αξία της ανθρώπινης ζωής και σε αντίθεση προς το ανασταλτικό, τυραννικό, μεσαιωνικό ασκητικό ιδανικό, προβάλλει τι δικό της προοδευτικό ιδανικό – το ανθρωπιστικό ιδανικό με περιεχόμενο την ελευτερία του ανθρώπου, την κατάχτηση της ευτυχίας επάνω στη γη και τη γεμάτη χαρά δημιουργική ζωή. Ο αστικός λοιπόν ανθρωπισμός στα πρώτα του βήματα είναι ένα ζωντανό προοδευτικό και παρορμητικό για δημιουργική δράση ιδανικό, είναι το πιο πολύτιμο ιδεολογικό όπλο στα χέρια της αστικής τάξης.

*

Πολύτιμα στηρίγματα, πλούσια τροφοδότρα πηγή για το ιδανικό της βρίσκει η αστική τάξη στον αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό και προπάντων στον πολιτισμό της αρχαίας Αθήνας στο 5^ο και 4^ο αιώνα. Ο πολιτισμός αυτός, δημιούργημα και εποικοδόμημα των οικονομικών συνθηκών την εποχή εκείνη, έκλεινε μέσα του γόνιμα στοιχεία και έδινε ανεξάντλητη πολύτιμη βοήθεια στην αστική τάξη για τον ιδεολογικό της αγώνα. Τέσσερα είναι τα κυριότερα παρορμητικά στον αγώνα της αστικής τάξης και καθοδηγητικά γόνιμα στοιχεία του: Πρώτο: Η ελευθερία του ατόμου – του Αθηναίου πολίτη – και η πολιτική και η οικονομική, μέσα στο δημοκρατικό πολίτευμα. Στην αρχαία δημοκρατική Αθήνα ο «δήμος» είναι πραγματικά κυρίαρχος. Ο Αθηναίος πολίτης  συμμετέχει στην διοίκηση, εκλέγει τους άρχοντες και ψηφίζει τους νόμους. Η οικονομική του δραστηριότητα αναπτύσσεται ελεύθερα και προστατεύεται.

Δεύτερο γόνιμο στοιχείο: Ο λυτρωμός του ατόμου από τις δεισιδαιμονίες και το πνευματικό σκοτάδι με το φως του λογικού, με την αναζήτηση και την κατάχτηση της αλήθειας, με την ελεύθερη επιστημονική έρευνα. Στη δημοκρατική αρχαία Αθήνα ελεύθερο το λογικό γκρεμίζει την «αυθεντία». Ο ήλιος της επιστήμης ανατέλλει λαμπερός και σκορπάει το σκοτάδι και τη μυστικιστική καταχνιά. Ο Αθηναίος πολίτης, ελεύθερος στο λόγο και στη σκέψη βαδίζει θαρραλέα στον αγώνα να υψώσει την επιστήμη σε όργανο για το λυτρωμό του από τη σκλαβιά και για την κυριαρχία του μέσα στη φύση.

Τρίτο γόνιμο στοιχείο: Η αναγνώριση και η εχτίμηση στην αξία της ζωής και η εξύψωσή της με τα δημιουργήματα προπάντων της τέχνης. Στη δημοκρατική αρχαία Αθήνα υψώνονται πανέμορφα τα μνημεία της τέχνης. Ο Αθηναίος πολίτης χαίρεται τη ζωή και τις ομορφιές της. Καλλιεργεί την τέχνη και δημιουργεί τα καλλιτεχνικά αριστουργήματα, που ομορφαίνουνε, πλουτίζουνε και «εξανθρωπίζουνε» τη ζωή και ανεβάζουνε τον άνθρωπο στην ανώτερη σφαίρα του «ωραίου».

ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ "Η ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ" (ΤΗΣ κ. ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ)

ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ

Η ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ

(ΤΗΣ κ. ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ)

ΚΡΙΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ  Κ.Δ.ΣΩΤΗΡΙΟΥ

Δημοσιεύθηκε στην «ΑΥΓΗ» 20 & 21 Οκτώβρη 1955

"ΑΥΓΗ" 20-10-1955

Το σκοταδιστικό μεσαιωνικό πνεύμα θριαμβεύει και πάλι στην παιδεία. Από τη φασιστική διχτατορία του Μεταξά ως σήμερα, και ιδιαίτερα σήμερα, ό,τι προοδευτικό είχε με κόπους και αγώνες χτιστεί στο οικοδόμημα της παιδείας, γκρεμίζεται μεθοδικά. Τα ιδανικά της γίνονται όλο και πιο πολύ παραπλανητικά. Οι σκοποί της όλο και πιο αντιλαϊκοί. Η οργάνωσή της όλο και πιο πολύ αντιδημοκρατική. Τα προγράμματά της μένουν απολιθωμένα. Οι πόρτες της κλειστές για τα παιδιά του λαού. η αμορφωσιά απλώνει. Οι προοδευτικοί λειτουργοί της παιδείας διώχνονται και ξαναδιώχνονται , ταλαιπωρούνται, εκτοπίζονται. Ο εκπαιδευτικός κλάδος, πικραμένος, βυθισμένος στην εξαθλίωση και στην απαισιοδοξία, γελασμένος από την ηγεσία του. Και ο Υπουργός της Παιδείας με την εξυβριστική του εγκύκλιο, καταρρακώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και εξευτελίζει το λαξευτή της παιδικής ψυχής, τον Έλληνα δάσκαλο.

"ΑΥΓΗ" 21-10-1955

Στυλοβάτες αυτής της αντιδημοκρατικής και αντιλαϊκής παιδείας, οι επίσημοι παιδαγωγοί στο Πανεπιστήμιο, στο Υπουργείο της Παιδείας, και σε άλλες ανώτερες θέσεις. Με τις μελέτες, τα βιβλία και τα άρθρα που δημοσιεύουν, προσπαθούν να θεμελιώσουνε το σκοταδισμό και να πνίξουνε κάθε πρόοδο. Συνοδοιπόροι και πολύτιμοι συμπαραστάτες τους πολλοί άλλοι εκπαιδευτικοί μέσα και έξω από το Κράτος. Στα δημοσιεύματά τους παρουσιάζονται προοδευτικοί, και δηλώνουνε, πως είναι οπαδοί του «Νέου Σχολείου». Κλείνουν όμως με πείσμα τα μάτια τους μπροστά στην πραγματικότητα, και αγνοούν ή κάνουνε πως αγνοούνε την πορεία και την κίνηση της κοινωνίας και τους νόμους που τη ρυθμίζουν. Το «Νέο Σχολείο» είναι κούφιο σε περιεχόμενο και αντιλαϊκό στην ουσία, η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που προτείνουνε ψευτοεπιστημονική, τα κηρύγματά τους παραπλανητικά και τα συνθήματά τους ψευτοπροοδευτικά. Βοηθοί και καλόδεχτοι υποστηριχτές τους αρκετοί άλλοι λειτουργοί της Παιδείας. Οι τελευταίοι τούτοι, με το κάθε άλλο παρά τιμητικό γι αυτούς επιχείρημα, πως η πολιτική κατάσταση δεν το επιτρέπει, πνίγουνε μέσα τους από φόβο κάθε ουσιαστική διαμαρτυρία για το τραγικό για το λαό κατάντημα της Παιδείας μας και εξαντλούνε τον πόθο τους για τη μεταρρύθμισή της σε μεθοδολογικά μόνο ζητήματα. Οι περισσότεροί τους στα δημοσιεύματά τους μας μιλάνε για την πρώτη ανάγνωση και για την ενιαία συγκεντρωτική διδασκαλία στην πιο άσαρκη και κούφια μορφή της.

Απέναντι στους στυλοβάτες της αντιλαϊκής παιδείας, απέναντι στους ψευτοπροοδευτικούς  και όλους τους άλλους συμπαραστάτες τους, υψώνουνε το ηθικό τους ανάστημα οι κυνηγημένοι από το Κράτος ζωντανοί προοδευτικοί εκπαιδευτικοί – παιδαγωγοί και δασκάλοι – και αγωνίζονται με πίστη και συνέπεια για τη ριζική μεταρρύθμιση της Παιδείας. Στα δημοσιεύματά τους ζητούνε να ανοίξουν οι πόρτες της παιδείας για όλα τα ικανά παιδιά του λαού. Αγωνίζονται  να γίνει η παιδεία μας γνήσια δημοκρατική, πολύτιμο όργανο στα χέρια του λαού, εξυπηρετική στις υλικές και πνευματικές του ανάγκες. Θέλουνε να μορφώσουνε τα Ελληνόπουλα σε δημιουργικούς οικοδόμους της νέας κοινωνίας και να υψώσουνε τους λειτουργούς της παιδείας σε άξιους οδηγητές της νέας γενιάς.

Στην πιο προχωρημένη γραμμή μαζί με τόσους άλλους, πρώτη ανάμεσα στους πρώτους, χρόνια τώρα αγωνίζεται πάντα αισιόδοξη και ακούραστη, με βαθειά πίστη στα καινούργια, λυτρωτικά για τον «άνθρωπο», ανώτερα ιδανικά, η Κα ΡΟΖΑ ΙΜΒΡΙΩΤΗ,  για τη ριζική, τη γνήσια δημοκρατική, εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Κορύφωμα της βαθειάς φιλοσοφικής, κοινωνιολογικής και παιδαγωγικής της μόρφωσης και της πλούσιας πείρας της είναι το τελευταίο της βιβλίο «ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ».

Η σύντομη και τόσο μεστή τούτη μελέτη της Κας ΙΜΒΡΙΩΤΗ, είδε το φως της δημοσιότητας στην πιο κρίσιμη στιγμή. Σπουδαία είναι η υπηρεσία που προσφέρει. Φωτίζει με το πλούσιο φως της επιστήμης το εκπαιδευτικό μας πρόβλημα, ξεσκεπάζει άλλη μια φορά τις ανασταλτικές δυνάμεις, που αιώνες τώρα το κρατούν άλυτο, θεμελιώνει τη δημοκρατική παιδεία σε γερές και ακλόνητες βάσεις, δίνει το σωστό νόημα της «ανθρωπιστικής παιδείας», ανοίγει φωτεινούς ορίζοντες στους λειτουργούς της παιδείας, ανυψώνει, συγκινεί, ενθουσιάζει, ποτίζει με αισιοδοξία και πείθει τον αναγνώστη. Γιατί η Κα ΙΜΒΡΙΩΤΗ φλέγεται από αγάπη στα Ελληνόπουλα και στον Ελληνικό λαό, πονεί για την κατάντια της παιδείας μας, (σελίδες 41,42,49,50 κλπ), συζητεί ψύχραιμα μα και καυτηριάζει τους υπεύθυνους, και αποδείχνει την ανεπιστημοσύνη και υποκρισία  τους.

Όλοι οι εκπαιδευτικοί πρέπει να διαβάσουνε με προσοχή το βιβλίο τούτο, και να καλοσκεφτούνε όσα γράφει η Κα ΙΜΒΡΙΩΤΗ. Θα λυτρωθούν από πολλές πλάνες και προλήψεις. Μα όχι μόνο οι εκπαιδευτικοί. πρέπει να το διαβάσουν ακόμη και όλοι οι μορφωμένοι, που αγωνιούν μπροστά στον κίντυνο, που απειλεί να εξουθενώσει ηθικά και υλικά τη νεολαία μας. και ιδιαίτερα πρέπει να το διαβάσουν οι γιατροί, οι δικαστές και οι ηθικολόγοι. Πολλά διδάγματα θα αποκομίσουμε όλοι μας. Σημειώνω τα σπουδαιότερα.

ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΟ ΙΔΑΝΙΚΟ

Του παιδαγωγού Κ.Δ.ΣΩΤΗΡΙΟΥ

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «ΑΥΓΗ»

 Σε δύο μέρη το Α’ στις 10 & το Β’ στις 12 Οκτωβρίου 1954

ΑΥΓΗ -pdf  

ΝΕΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ -pdf 

Α’

Με τη λέξη «ανθρωπισμός» στην καθημερινή μας ομιλία εννοούμε τη γεμάτη καλωσύνη και πλούσια σε ευγενικά συναιστήματα συμπεριφορά, την ανώτερη ψυχική καλλιέργεια, και προπάντων την πρόθυμη και εξυπηρετική αγάπη προς τους συνανθρώπους μας.

Αντίθετα στον «ανθρωπισμό» μ’ αυτή τη σημασία, είναι η σκληρή και απάνθρωπη συμπεριφορά, οι σκληροί και βάρβαροι τρόποι, όπου κυριαρχούν, ολότελα ακαλλιέργητες οι πρωτόγονες εγωιστικές ορμές, και περισσότερο απ’ όλα η σκληρή, απάνθρωπη και εξαθλιωτική εκμετάλλευση, που κάνει ο άνθρωπος στο συνάνθρωπό του. Στις περιπτώσεις αυτές, ο άνθρωπος λέμε, που συμπεριφέρεται με τέτοιο τρόπο, δεν έχει εξανθρωπιστεί, δεν είναι «άνθρωπος».

Στην ιστορία του νεότερου πολιτισμού, και ιδιαίτερα στην ιστορία της παιδείας, ο όρος «ανθρωπισμός» πήρε πλατύτερο και πλουσιότερο περιεχόμενο και υψώθηκε σε ιδανικό.

«Ανθρωπισμός» (Ουμανισμός) ονομάστηκε το προοδευτικό, ιδεολογικό ρεύμα, η βιοθεωρία και ακόμη πλατύτερα η κοσμοθεωρία, που ανάπτυξε η αστική τάξη, από τα πρώτα της βήματα, στο 14^ο και 15^ο αιώνα. Ο «ανθρωπισμός» είναι το πρώτο ιδανικό της.

Το ανθρωπιστικό ιδανικό[1] μέσα στην πορεία, που βάδισε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός, πέρασε από διάφορες φάσεις. Παρ’ όλες όμως τις πισωδρομές, όλο και περισσότερο μεστώνει, όλο και περισσότερους λαούς ηλεχτρίζει. Όλο και περισσότερο αναγνωρίζεται η αξία του ανθρώπου, όλο και περισσότερο φουντώνει ο αγώνας για τη λευτεριά, ο αγώνας να καταχτήσει ο άνθρωπος τα ανθρώπινα δικαιώματά του, και ο πόθος των λαών να λυτρωθούν από την πολιτική, οικονομική και πνευματική σκλαβιά τους.

Όλο και περισσότερο δυναμώνει η αλληλεγγύη ανάμεσα στους ανθρώπους και ανάμεσα  στους λαούς, και ωριμάζει η συναίσθηση και ριζώνει βαθύτερα η πεποίθηση, πως όλοι οι άνθρωποι, χωρίς καμιά φυλετική διάκριση, πρέπει με την αδελφική συνεργασία τους, να γίνουνε δημιουργικοί συντελεστές στο χτίσιμο του καινούργιου ανθρωπιστικού πολιτισμού. Έτσι ο «ανθρωπισμός» έχει υψωθεί σήμερα σε πανανθρώπινο ιδανικό, και φλογίζει την καρδιά όλων των λαών και όλων των προοδευτικών ανθρώπων, ακοίμητο κίνητρο για την ευγενική δράση τους. Η σημαία του ανθρωπισμού κυματίζει σήμερα περήφανη και εμπνέει το ρωμαλέο κίνημα των λαών για την παγκόσμια ειρήνη.

ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ

Για να καθορίσουμε το σημερινό περιεχόμενο του ανθρωπιστικού ιδανικού, για να κατανοήσουμε την ουσία του γνήσιου ανθρωπισμού είναι απαραίτητο να ανασκοπήσουμε τα χαρακτηριστικά του γνωρίσματα. Τέσσερα είναι τα βασικά.

ΠΡΩΤΟ ΓΝΩΡΙΣΜΑ: Η αναγνώριση, ο σεβασμός και η εχτίμηση στην αξία και αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Κορύφωμα: το δικαίωμα του κάθε ανθρώπου, μα και το χρέος του να καταχτήσει την ελευτερία του μέσα στη φύση και μέσα στην κοινωνία. Ο άνθρωπος βρίσκεται στο ανώτερο σκαλοπάτι, όπου έχει φτάσει η ζωή στην εξέλιξή της. Ο άνθρωπος αξίζει για την ανθρώπινη του υπόσταση. Είναι το «πιο πολύτιμο κεφάλαιο» είναι «καθολική αξία». Προικισμένος με πλούσιες πνευματικές ικανότητες, και με πανίσχυρο όργανό του την επιστήμη, που ο ίδιος με μόχθο και ιδρώτα δημιούργησε, υψώνεται ο άνθρωπος κυρίαρχος μέσα στη φύση, την υποτάσσει γνωρίζοντάς την ολοένα και βαθύτερα, και γίνεται δημιουργός. Αξίζει λοιπόν ο άνθρωπος όλη την εχτίμηση, και όλο το σεβασμό.

Μα καμιά αναγνώριση της αξίας και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου δεν είναι νοητή, χωρίς το δικαίωμα και το χρέος του να καταχτήσει την ελευτερία του, χωρίς το λυτρωμό του από τον πολιτικό, οικονομικό και πνευματικό καταναγκασμό, χωρίς λοιπόν την απελευθέρωσή του από κάθε ζυγό, από κάθε καταπίεση, ταπείνωση και εκμετάλλευση. Ο λυτρωμός του από κάθε σκλαβιά, είναι η πρώτη προϋπόθεση, για να πραγματώνεται η ανθρώπινη υπόστασή του. Αλλιώς ο άνθρωπος είναι δούλος, δεν πολυδιαφέρει από τα ζώα, ξεπέφτει και χάνει το καθαυτό ανθρώπινο μέσα του.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Ο γνήσιος ανθρωπισμός κηρύχνει, πως δεν επιτρέπεται η ελευτερία να είναι προνόμιο των λίγων. Και πολύ περισσότερο δεν επιτρέπεται να είναι προνόμιο εκείνων, που καρπώνονται την παραγωγική εργασία των άλλων. Το γνήσιο ανθρωπιστικό ιδανικό εμπνέει, φλογίζει και καθοδηγεί τους λαούς και τα άτομα στον αγώνα τους να λυτρωθούν από την πολύπλευρη σκλαβιά και  την εκμετάλλευση.

ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΟ ΙΔΑΝΙΚΟ ΚΑΙ Η ΠΑΙΔΕΙΑ

ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ

Ομιλία του Κ.Δ. ΣΩΤΗΡΙΟΥ

στον Ελληνοσοβιετικό Σύνδεσμο των Νέων στην αίθουσα του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου

 οδός Σόλωνος 46 στις 19 του Σεπτέμβρη 1946

Η ομιλία αυτή δημοσιεύθηκε στο Περιοδικό «ΑΝΤΑΙΟΣ» στο τεύχος ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΜΑΪΟΣ 1947

Ο ΤΑΣΟΣ ΒΑΦΕΙΑΔΗΣ[1]  αναφέρει : «Η μελέτη αυτή αναδημοσιεύτηκε το φθινόπωρο του 1948 στο Μαρξιστικό περιοδικό του Λονδίνου «THE MODERN QUARTERLY» (τεύχος 4 του Γ τόμου ) μεταφρασμένη από το μαρξιστή καθηγητή της κλασικής φιλολογίας G. THOMSON . Στο προλογικό του σημείωμα ο THOMSON υπογραμίζει πως «είναι μελέτη που τοποθετεί σωστά και με σαφήνεια τη μαρξιστική άποψη για τον ανθρωπισμό»».

Η μελέτη αυτή είναι μέρος της μελέτης του για τον «ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΟΜΙΛΟ» η οποία έχει ήδη αναρτηθεί.

 

  

ΑΝΤΑΙΟΣ

Βασικό πρόβλημα για ολόκληρη την παιδεία και ιδιαίτερα για τη μέση παιδεία είναι το πρόβλημα: Ποια αξία έχουν οι ανθρωπιστικές σπουδές μέσα στο νέο κόσμο «που ακούμε το μήνυμα και τις λαχτάρες του». Αποτελούν τη βάση για τη γενική μόρφωση, είναι αναπόσπαστο τμήμα της αγωγής; Και το πρόβλημα τούτο γίνεται οξύτερο μέσα στον πολυκλαδισμό, που ζητάμε όλοι, της μέσης παιδείας. Στους διάφορους τύπους των σχολείων στο γεωργικό, βιομηχανικό, τεχνικό, ναυτικό κλπ γυμνάσιο, όπου παράλληλα με την ειδική μόρφωση πρέπει να καλλιεργείται και η γενική μόρφωση, ποια θέση θα πάρουν οι ανθρωπιστικές σπουδές; Όσοι τελειώσουν τα Γυμνάσια αυτά και γνωρίζουν επιστημονικά το φυσικό κόσμο και κατανοούν σωστά την πορεία και τη σύνθεση της κοινωνίας, δεν έχουν όμως διδαχθεί τους αρχαίους συγγραφείς ακόμη και σε μετάφραση – φυσικά θα έχουν πάρει γνώση του αρχαίου πολιτισμού, όπως και κάθε πολιτισμού με τη μελέτη της ιστορίας και της κοινωνίας – αυτοί δε θα θεωρούνται μορφωμένοι και δε θα μπορούν ν’ αναπτύξουν τη δημιουργική τους δράση; - Και ακόμη μέσα στον πολυκλαδισμό της μέσης παιδείας είναι απαραίτητο και για πόσο καιρό το κλασικό Γυμνάσιο, όχι βέβαια με τη σημερινή μορφή του;

Είναι αλήθεια, πολλοί τονίζουν, πως «οι δυό κυριώτατες μορφές της σημερινής ζωής είναι ο γεωργικός και ο τεχνικός πολιτισμός»- και γι αυτό ζητάνε τον πολυκλαδισμό στη μέση παιδεία. Παράλληλα όμως δίνουν μεγάλη σημασία και στις ανθρωπιστικές σπουδές και σα να δέχονται εκτός από την καθαρή επιστημονική αντίληψη του αρχαίου κόσμου και το «συγχρονισμένο νεοκλασικισμό».

Η σωστή απάντηση στο πρόβλημά μας εξαρτιέται από το τι εννοούμε και τι πρέπει, να εννοούμε, άμα λέμε «ανθρωπισμό και ανθρωπιστικό ιδανικό».

Τι πρέπει λοιπόν να εννοούμε σήμερα, άμα λέμε «ανθρωπισμός»; Δύο είναι τα κύρια χαραχτηριστικά γνωρίσματα:

 α) Η αναγνώριση της αξίας και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου. Κορύφωμα το δικαίωμα της ελευτερίας του. Ο άνθρωπος αξίζει σαν άνθρωπος. Βρίσκεται στο ανώτερο σκαλοπάτι της εξέλιξης της ζωής. Είναι πολύτιμος συντελεστής, το πιο πολύτιμο κεφάλαιο. Μα καμιά αναγνώριση της αξίας του δεν είναι νοητή, χωρίς το σεβασμό στην αξιοπρέπειά του, χωρίς το δικαίωμα της ελευτερίας του, χωρίς το λυτρωμό του από κάθε οικονομικό, κοινωνικό και πνευματικό καταναγκασμό. Μόνον τότε πραγματώνεται η ανθρώπινη υπόστασή του.

 β) Η αναγνώριση της αξίας της ανθρώπινης ζωής. Κορύφωμα η κατάχτηση της ευτυχίας επάνω στη γη. Η ανθρώπινη ζωή δεν είναι τιμωρία, δεν είναι σφάλμα της δημιουργίας, που πρέπει να εξαγοραστεί με τον πόνο και τη στέρηση, όπως κηρύχνει, το ασκητικό ιδανικό. Ο άνθρωπος αξίζει να χαρεί πολύπλευρα τη ζωή του, να χαρεί τη δημιουργική χαρά και την ομορφιά, να καταχτήσει την ευτυχία του, να δημιουργήσει με τη δημιουργική του εργασία τον παράδεισο στη γη.

Το ανθρωπιστικό ιδανικό φανερώνεται για πρώτη φορά με μορφή προοδευτική την εποχή της Αναγέννησης στη Δυτική Ευρώπη. Είναι τότε πραγματικά ζωντανό ιδανικό. Εκφράζει τους πόθους και τις λαχτάρες της αστικής τάξης, που ανεβαίνει. Η αστική τάξη λαχταράει να σπάσει τις αλυσίδες του φεουδαρχισμού, λαχταράει να καταχτήσει την οικονομική και πολιτική ελευτερία της και να απολάψει τη ζωή, τα υλικά και πνευματικά αγαθά, που συγκεντρώνει στα χέρια της. Θέλει να χτίσει το δικό της παράδεισο. Ζητάει ν’ αναγνωριστεί η αξία του ανθρώπου και η αξία της ανθρώπινης ζωής και προβάλλει σε αντίθεση με το ανασταλτικό και πιεστικό μεσαιωνικό ασκητικό ιδανικό, το δικό της, το προοδευτικό ανθρωπιστικό ιδανικό με τα δυό κύρια γνωρίσματά του, την ελευτερία του  ατόμου και τη χαρά της ζωής. Πολύτιμο στήριγμα για το ιδανικό της βρίσκει στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και προπάντων στον πολιτισμό της αρχαίας Αθήνας του Ε’ και Δ’ αιώνα. Ο πολιτισμός αυτός, δημιούργημα και εποικοδόμημα των οικονομικών συνθηκών της εποχής εκείνης, έκλεινε μέσα του πλούσια γόνιμα στοιχεία. Έδινε λοιπόν πολύτιμα όπλα στην αστική τάξη για τον ιδεολογικό της αγώνα. Τέσσερα είναι τα σπουδαιότερα: Η ελευτερία του ατόμου – του αθηναίου πολίτη- και η πολιτική και η οικονομική μέσα στο δημοκρατικό πολίτευμα. Δεύτερο: Το γκρέμισμα της αυθεντίας, ο λυτρωμός του ατόμου από τις δεισιδαιμονίες και το πνευματικό σκοτάδι, η πνευματική του ελευτερία με όπλο το φως του λογικού, με τη φιλοσοφία και την ελεύτερη επιστημονική έρευνα. Τρίτο: Η χαρά της ζωής και η χαρά της ομορφιάς με τα υπέροχα έργα του λόγου και της τέχνης. Και τέταρτο η αρμονική καλλιέργεια του σώματος και της ψυχής, των σωματικών και πνευματικών ικανοτήτων του για να γίνει το άτομο ικανό να χαρεί βαθειά τη ζωή.

Ανθρωπιστική παράδοση και Ανθρωπιστική Παιδεία

ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ
1η σελίδα

Διάλεξη του Κ.Δ.ΣΩΤΗΡΙΟΥ

Η διάλεξη έγινε στις 13 Απρίλη 1965

Η ομιλία δημοσιεύτηκε  στην εφημερίδα «ΑΤΤΙΚΗ ηχώ» τον Μάϊο και τον Ιούνιο του 1965

Στο περιοδικό «Έρευνα» 1965 

Στην «Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση» Εκδόσεις :Προοδευτική Παιδεία Αθήνα 1966

Εδώ δημοσιεύεται το χειρόγραφο κείμενο

Ζωηρή συζήτηση άναψε πάλι στη Βουλή και στον τύπο για την Παιδεία. Στόχος η Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που άρχισε να εφαρμόζει από τη φετεινή χρονιά η Κυβέρνηση Παπανδρέου.

Τρείς γλωσσοεκπαιδευτικές παρατάξεις εξακολουθούν να αντιπαλαίουν ακόμη και σήμερα, η αντιδραστική φεουδαρχική παράταξη, η συμβιβαστική, και η ριζοσπαστικά προοδευτική. Και οι τρείς αυτές γλωσσοεκπαιδευτικές παρατάξεις θέλουνε να μορφώσουνε το Έθνος, η καθεμιά βέβαια σύμφωνα με την εκπαιδευτική πολιτική της κοινωνικής τάξης, που εκπροσωπεί.

Και οι πιο αντιδραστικοί, που ως τώρα τελευταία αντιδρούσαν και κατόρθωναν να ματαιώνουνε κάθε προσπάθεια για εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, άρχισαν να καταλαβαίνουνε, πως οικονομική ανασυγκρότηση και ανάπτυξη δεν μπορεί να γίνει στη χώρα μας, χωρίς να αναδιοργανωθεί η Παιδεία και ιδιαίτερα η τεχνική και επαγγελματική Εκπαίδευση[1].

Βάση όμως για κάθε μεταρρύθμιση της Παιδείας, τονίζουν οι οπαδοί της αντιδραστικής γλωσσοεκπαιδευτικής παράταξης, πρέπει να εξακολουθήσει να είναι η «ανθρωπιστική παράδοση»[2]. Ποια είναι όμως αυτή η «ανθρωπιστική παράδοση»; Και ποια είναι η σχέση της με την «ανθρωπιστική Παιδεία»; «Ανθρωπιστική παράδοση» δεν είναι παρά μεταμφιεσμένη – και παραπλανητική με το καινούργιο της όνομα – η βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση[3] και γι αυτό διαφέρει ριζικά από τη γνήσια ανθρωπιστική Παιδεία. Τη ριζική αναμεταξύ τους διαφορά θα προσπαθήσω να παρουσιάσω, όσο μπορώ συντομότερα.

Η βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση

Η νεοελληνική Παιδεία είναι διαποτισμένη, από την εποχή της τουρκοκρατίας ως σήμερα ακόμη, από την βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση. Δύο είναι τα ουσιαστικά στοιχεία, που συνθέτουν τη βυζαντινοεκκλησιαστική παράδοση. Το φεουδαρχικό θεοκρατικό πνεύμα, και ο αττικισμός.

α! Το φεουδαρχικό θεοκρατικό πνεύμα: Ο Χριστιανισμός με τα θεόπνευστα δόγματά του, δημιούργησε δική του κοσμοθεωρία, τη θεολογία. Οι Πατέρες της Εκκλησίας τη θεολογία παρουσιάζουνε για πραγματική πηγή για κάθε αληθινή γνώση. Βασίζεται, τονίζουνε, στην αλάθητη και θεόπνευστη Αγία Γραφή.

Το Ιερατείο καταδίκαζε κάθε θεωρία, κάθε διδασκαλία, που απομακρυνόταν και αντιστρατευόταν τα δόγματα. Τη θεωρούσε αιρετική και ανατρεπτική. Άχρηστη, βλαβερή και επικίνδυνη θεωρούσε και την επιστημονική έρευνα, (πίστευε και μη ερεύνα) και ανατρεπτική και την επιστήμη. Η φιλοσοφία και η επιστήμη δεν έπρεπε να έχουνε δική τους, ανεξάρτητη, ύπαρξη. Μοναδικός προορισμός τους να υπηρετούνε τη Θεολογία.

Έτσι η ελευθερία στη σκέψη δεσμεύτηκε, η έρευνα εμποδίστηκε, μπήκε φραγμός στην επιστήμη και την πρόοδο και καθιερώθηκε η πίστη στα δόγματα. Άμεση συνέπεια να επικαθήσει στην πνευματική ζωή και φυσικά και στην Παιδεία το απολυταρχικό, θεοκρατικό, αντιπροοδευτικό πνεύμα, και να μένει ο λαός βυθισμένος στο πνευματικό σκοτάδι.

Παράλληλα με το κήρυγμα για τη «βασιλεία των ουρανών» για τη μεταθανάτια ζωή και την περιφρόνηση στην επίγεια ζωή, προβλήθηκε στο λαό το ασκητικό ιδανικό και θεμελιώθηκε η αδιαμαρτύρητη υπακοή στο Ιερατείο και το μονάρχη. Έτσι όταν ο Χριστιανισμός αναγνωρίστηκε επίσημη Θρησκεία, το Ιερατείο και το Παλάτι έγιναν, όπως γράφει ο ιστορικός Γιάννης Κορδάτος «το κέντρο της θεοκρατικής μοναρχίας».

β! Ο αττικισμός. Ο βυζαντινός είναι διαποτισμένος και από την αρχαία και προπάντων την ελληνιστική παράδοση. Από τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς αντλούν ορισμένοι Πατέρες της Εκκλησίας φιλοσοφικά στηρίγματα για τη Θεολογία. Κυριαρχεί όμως ο αττικισμός. Ο αττικισμός είναι «ανασταλτικό, αντιπροοδευτικό φαινόμενο». Δεν αξιοποιεί τα γόνιμα στοιχεία του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Είναι στείρος. Δε δημιουργεί καινούργιες ιδέες. Φράζει το δρόμο στην πρόοδο. Περιορίζεται στην παθητική μίμηση και το ρομαντικό θαυμασμό. Κύρια γνωρίσματα του αττικισμού, η αττικίζουσα γλώσσα και ο ψευτοκλασικισμός.

Στο Βυζάντιο η κυρίαρχη τάξη περιφρονούσε τη ζωντανή γλώσσα του λαού. τη θεωρούσε χυδαία, όπως χυδαίο θεωρούσε και το λαό. Επίσημη γλώσσα υψώνεται η αττικίζουσα, και το πνευματικό σκοτάδι γίνεται για το λαό πυκνότερο.

Έτσι διαμορφώθηκε η βυζαντινοεκκλησιαστική, η λογία όπως ονομάστηκε, παράδοση, αληθινός βραχνάς για τη νεοελληνική Παιδεία, ως σήμερα ακόμη.